Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn mở đầu của quá trình tố tụng hình sự, đánh dấu việc cơ quan có thẩm quyền chính thức đưa một sự việc có dấu hiệu tội phạm vào quy trình điều tra, truy tố, xét xử. Đây cũng là giai đoạn mà người dân có nhiều thắc mắc nhất: tố giác tội phạm ở đâu, trong thời hạn bao lâu, quyền lợi của người tố giác như thế nào. Bài viết dưới đây sẽ trình bày các quy định cơ bản theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Khởi tố vụ án hình sự là việc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định chính thức về việc có hay không có dấu hiệu tội phạm đối với sự việc đã xảy ra, làm căn cứ để tiến hành các hoạt động điều tra tiếp theo. Đây là giai đoạn đầu tiên trong quá trình tố tụng hình sự, được quy định từ Điều 143 đến Điều 159 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Cần phân biệt khởi tố vụ án với khởi tố bị can. Khởi tố vụ án là xác định có dấu hiệu tội phạm và khởi động quá trình điều tra đối với sự việc; còn khởi tố bị can là việc xác định cá nhân cụ thể thực hiện hành vi phạm tội (Điều 179 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015). Khởi tố vụ án được thực hiện trước, sau đó mới đến khởi tố bị can khi đã đủ căn cứ xác định người thực hiện hành vi.
Theo Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khởi tố vụ án hình sự chỉ được thực hiện khi có căn cứ xác định có dấu hiệu tội phạm. Cụ thể:
Nguyên tắc quan trọng là "không có luật thì không có tội": một hành vi chỉ bị coi là tội phạm khi được quy định trong Bộ luật Hình sự. Vì vậy, không phải mọi sự việc xâm phạm đến lợi ích của cá nhân, tổ chức đều bị khởi tố hình sự, mà phải đối chiếu với các quy định cụ thể của pháp luật hình sự.
Theo Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, các nguồn thông tin về tội phạm bao gồm tố giác của cá nhân, tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân và kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Người dân có thể tố giác bằng nhiều hình thức: trực tiếp đến cơ quan có thẩm quyền trình bày, gọi điện thoại, gửi đơn thư, hoặc tố giác qua các kênh thông tin khác. Người tố giác có quyền yêu cầu giữ bí danh để bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình.
Theo Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, mọi tố giác, tin báo về tội phạm đều phải được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận đầy đủ và xử lý kịp thời. Cơ quan điều tra có trách nhiệm tiếp nhận; trong trường hợp vụ việc thuộc thẩm quyền của cơ quan khác thì chuyển giao theo quy định.
Trình tự giải quyết tố giác, tin báo gồm các bước cơ bản:
Về thời hạn, theo Điều 146 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tố giác, tin báo về tội phạm phải được giải quyết trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận được. Trường hợp vụ việc phức tạp, cần xác minh nhiều tình tiết thì thời hạn giải quyết có thể kéo dài nhưng không quá 02 tháng.
Khi có đủ căn cứ xác định có dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự theo quy định tại Điều 153 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Quyết định khởi tố phải nêu rõ các nội dung cơ bản:
Thẩm quyền khởi tố vụ án thuộc về Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án trong phạm vi thẩm quyền của mình. Trường hợp khởi tố vụ án không có căn cứ, thiếu dấu hiệu tội phạm hoặc thuộc trường hợp không được khởi tố theo quy định thì quyết định khởi tố phải được hủy bỏ, trả tự do cho người bị tạm giữ, tạm giam nếu có (Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015).
Theo Điều 148 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người tố giác tội phạm có các quyền và nghĩa vụ sau:
Việc bảo vệ người tố giác tội phạm được pháp luật quy định chặt chẽ nhằm khuyến khích người dân tích cực tham gia đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tố giác.
Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không phải là tư vấn pháp lý chính thức cho từng vụ việc cụ thể.
Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
