Hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất: quyền lợi người dân

Khi Nhà nước thu hồi đất, người dân không chỉ được bồi thường mà còn được hưởng hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và bố trí tái định cư theo Điều 108, Điều 109 và Điều 111 Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15).

1. Nguyên tắc hỗ trợ khi thu hồi đất

Theo Điều 91 Luật Đất đai 2024, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, kịp thời và đúng pháp luật; thu hồi đất đến đâu thì bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đến đó. Đáng chú ý, việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí tái định cư phải hoàn thành trước khi ban hành quyết định thu hồi đất, giúp người dân biết trước nơi ở mới và mức hỗ trợ. Điều kiện được bồi thường về đất nêu tại Điều 95: người sử dụng đất có Giấy chứng nhận hoặc đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận, không lấn chiếm, không vi phạm pháp luật về đất đai.

2. Các khoản hỗ trợ theo quy định

Điều 108 Luật Đất đai 2024 quy định các khoản hỗ trợ khi thu hồi đất:

• Hỗ trợ ổn định đời sống khi thu hồi đất nông nghiệp, đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ; người lao động tại cơ sở sản xuất kinh doanh phải ngừng hoạt động được xem xét hỗ trợ;
• Hỗ trợ ổn định sản xuất cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất sản xuất kinh doanh phải ngừng, bị giảm hoặc không còn khả năng tiếp tục sản xuất;
• Hỗ trợ di dời người và tài sản gắn liền với đất khi phải di chuyển chỗ ở, di chuyển cơ sở sản xuất kinh doanh;
• Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm theo Điều 109 Luật Đất đai 2024;
• Khoản hỗ trợ khác do Thủ tướng Chính phủ quyết định hoặc UBND cấp tỉnh quy định.

Mức, đối tượng, điều kiện từng khoản được chi tiết tại Nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và UBND cấp tỉnh quy định cụ thể cho từng địa phương; người dân nên đối chiếu quy định địa phương để xác định chính xác quyền lợi.

3. Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm

Điều 109 Luật Đất đai 2024 và Điều 22 Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định đối tượng hỗ trợ gồm:

• Cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp — tại thời điểm phê duyệt phương án có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất bị thu hồi và không thuộc trường hợp loại trừ;
• Hộ gia đình trực tiếp sản xuất nông nghiệp — có ít nhất một thành viên có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất bị thu hồi và không thuộc trường hợp loại trừ;
• Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ có thu nhập ổn định từ hoạt động kinh doanh, khi bị thu hồi phải di chuyển chỗ ở còn được vay vốn tín dụng ưu đãi phát triển sản xuất, kinh doanh.

Điều kiện then chốt là phải có thu nhập thực tế từ sản xuất nông nghiệp hoặc kinh doanh dịch vụ trên đất tại thời điểm phê duyệt phương án. Người dân nên chuẩn bị hồ sơ chứng minh nguồn thu nhập ngay khi nhận thông báo thu hồi. Giá trị quyền sử dụng đất, tài sản khi bồi thường được xác định theo giá đất cụ thể quy định tại Nghị định 71/2024/NĐ-CP về giá đất.

4. Tái định cư: hình thức và điều kiện

Điều 111 Luật Đất đai 2024 quy định bố trí tái định cư:

• Đối tượng: hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất ở, phải di chuyển chỗ ở và đủ điều kiện bồi thường về đất theo Điều 95;
• Hình thức: bằng đất ở hoặc nhà ở; người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án xây dựng khu đô thị và trường hợp khác được bồi thường bằng đất ở, nhà ở tại chỗ; trong thời gian chờ bố trí được bố trí nhà ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà (khoản 7);
• Ưu tiên vị trí: tại chỗ, tại xã, phường, thị trấn nơi có đất thu hồi trước, rồi đến địa bàn huyện, thị xã, thành phố cùng cấp;
• Hỗ trợ đủ suất tái định cư tối thiểu: nếu tiền bồi thường về đất ở không đủ giá trị một suất tái định cư tối thiểu thì được Nhà nước hỗ trợ tiền đủ để giao một suất tối thiểu (khoản 8);
• Hạ tầng: khu tái định cư được đầu tư hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ, bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Khi nhận phương án, người dân nên kiểm tra kỹ diện tích, loại đất, vị trí; giá trị suất tái định cư tối thiểu; tiền được hỗ trợ và khoản phải nộp thêm (nếu có); thời điểm bàn giao trước khi ký xác nhận.

5. Thủ tục nhận tiền hỗ trợ, bàn giao nhà tái định cư

Việc chi trả thực hiện theo Điều 94 Luật Đất đai 2024 về kinh phí và chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, căn cứ phương án đã phê duyệt và quyết định thu hồi đất. Quy trình gồm: nhận thông báo thu hồi, tham gia điều tra kiểm đếm; nhận dự thảo phương án, đối chiếu diện tích, tài sản, các khoản hỗ trợ, ký xác nhận hoặc ghi ý kiến; khi phương án được phê duyệt thì bàn giao đất và nhận tiền bồi thường, hỗ trợ theo thời hạn trong quyết định; nhận bàn giao nhà ở, đất ở tái định cư theo biên bản. Trường hợp bàn giao đất trước thời hạn, người dân được xem xét thưởng theo quy định. Nên từ chối ký hoặc ghi rõ ý kiến nếu thấy mức bồi thường, hỗ trợ chưa thỏa đáng, diện tích, tài sản kiểm đếm thiếu, suất tái định cư chưa bảo đảm.

6. Khiếu nại về quyết định hỗ trợ, tái định cư

Quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là quyết định hành chính. Người không đồng ý có quyền:

• Khiếu nại đến người có thẩm quyền theo Luật Khiếu nại 2011 (02/2011/QH13), thời hiệu 90 ngày kể từ ngày nhận hoặc biết quyết định;
• Khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án theo Luật Tố tụng hành chính 2015 (93/2015/QH13);
• Luật Đất đai 2024 cũng quy định nguyên tắc giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai tại Chương XIII — người sử dụng đất có quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện về hành vi vi phạm quyền sử dụng đất hợp pháp.

Tham khảo thêm: chuyển mục đích sử dụng đất và cho thuê lại quyền sử dụng đất để nắm thêm quyền của người sử dụng đất theo Luật Đất đai 2024. Cần tư vấn riêng cho vụ việc, liên hệ luật sư của Công ty Luật Minh Bạch.

7. Câu hỏi thường gặp

Bị thu hồi đất nông nghiệp có được hỗ trợ đào tạo nghề không?

Chỉ khi là cá nhân, hộ gia đình trực tiếp sản xuất nông nghiệp có thu nhập thực tế từ đất bị thu hồi tại thời điểm phê duyệt phương án và không thuộc trường hợp loại trừ theo Điều 22 Nghị định 88/2024/NĐ-CP hướng dẫn Điều 109 Luật Đất đai 2024.

Bồi thường bằng đất ở không đủ suất tái định cư tối thiểu thì sao?

Theo khoản 8 Điều 111 Luật Đất đai 2024, người phải di chuyển chỗ ở được bồi thường bằng đất ở, nhà ở tái định cư nhưng tiền bồi thường không đủ so với một suất tái định cư tối thiểu thì được Nhà nước hỗ trợ tiền đủ để giao một suất tối thiểu.

Không đồng ý quyết định bồi thường, hỗ trợ thì làm gì?

Không ký xác nhận phương án, ghi rõ ý kiến, khiếu nại đến người có thẩm quyền theo Luật Khiếu nại 2011 trong thời hiệu 90 ngày hoặc khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án theo Luật Tố tụng hành chính 2015.

Tiền bồi thường, hỗ trợ được trả cho ai, khi nào?

Trả cho người có đất thu hồi theo phương án đã phê duyệt, trong thời hạn ghi tại quyết định thu hồi đất, căn cứ Điều 94 Luật Đất đai 2024 và quy định của địa phương.

Lưu ý khi áp dụng

Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật (15/08/2026), gồm Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15) - Điều 91, 94, 95, 108, 109, 111; Nghị định 88/2024/NĐ-CP - Điều 22; Nghị định 71/2024/NĐ-CP; Nghị định 102/2024/NĐ-CP; Luật Khiếu nại 2011; Luật Tố tụng hành chính 2015.