Hụi, họ, biêu, phường (gọi chung là họ) là hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán, do một nhóm người thỏa thuận với nhau về số người, thời gian, số tiền hoặc tài sản góp, thể thức góp và lĩnh, cùng quyền và nghĩa vụ của các thành viên, được quy định tại Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015. Chơi hụi hợp pháp khi việc tổ chức nhằm mục đích tương trợ lẫn nhau và phần lãi (nếu có) tuân theo quy định của Bộ luật Dân sự; việc tổ chức hụi dưới hình thức cho vay nặng lãi bị pháp luật nghiêm cấm.
Theo khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015, họ, hụi, biêu, phường là hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán trên cơ sở thỏa thuận của một nhóm người tập hợp nhau cùng định ra số người, thời gian, số tiền hoặc tài sản khác, thể thức góp, lĩnh họ và quyền, nghĩa vụ của các thành viên.
Tùy từng vùng miền, hình thức giao dịch này có tên gọi khác nhau: "hụi" phổ biến ở miền Nam, "họ", "biêu", "phường" phổ biến ở miền Bắc và miền Trung. Dù tên gọi khác nhau, bản chất pháp lý là một: đó là giao dịch về tài sản theo tập quán được Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận và điều chỉnh tại Điều 471.
Điểm cốt lõi của quan hệ hụi là tính thỏa thuận: ai tham gia, góp bao nhiêu tiền hoặc tài sản, bao lâu một kỳ, ai được lĩnh, lãi suất bao nhiêu đều do các thành viên tự định đoạt. Khi thỏa thuận được xác lập hợp pháp, quyền và nghĩa vụ phát sinh từ thỏa thuận đó được pháp luật bảo vệ và các bên phải thực hiện đúng cam kết.
Việc tổ chức hụi có lãi hay không có lãi do các thành viên thỏa thuận khi lập dây hụi, theo khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015. Với hụi không có lãi, người được lĩnh hụi nhận đúng tổng số tiền các phần hụi theo thể thức đã thỏa thuận và không phải trả thêm khoản lãi nào. Với hụi có lãi, người được lĩnh hụi phải trả lãi cho những người chưa lĩnh theo mức đã thỏa thuận.
Điểm giới hạn quan trọng nhất: theo khoản 2 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp việc tổ chức họ, hụi có lãi thì mức lãi suất phải tuân theo quy định của Bộ luật Dân sự. Pháp luật nghiêm cấm việc tổ chức hụi dưới hình thức cho vay nặng lãi. Như vậy, không phải mức lãi nào cũng được pháp luật bảo vệ: nếu các thành viên thỏa thuận lãi suất vượt quá giới hạn pháp luật cho phép, phần thỏa thuận vượt quá có thể không có hiệu lực.
Do đó, trước khi tham gia hụi có lãi, thành viên nên xác định rõ mức lãi suất, cách tính lãi và ghi chép vào thỏa thuận. Một thỏa thuận có mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội mới đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015.
Hụi là giao dịch về tài sản theo tập quán (khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015), do đó việc chơi hụi chính là xác lập một giao dịch dân sự giữa các thành viên tham gia. Giao dịch dân sự về hụi có hiệu lực khi đáp ứng đủ các điều kiện tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015: chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp; chủ thể tham gia hoàn toàn tự nguyện; mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Về hình thức, Điều 401 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hợp đồng dân sự có thể được giao kết bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể khi pháp luật không quy định loại hợp đồng đó phải được giao kết bằng một hình thức nhất định. Pháp luật không bắt buộc thỏa thuận chơi hụi phải lập thành văn bản, nhưng thỏa thuận bằng lời nói thường rất khó chứng minh khi phát sinh tranh chấp.
Vì vậy, khuyến nghị thực tiễn là các thành viên nên lập văn bản thỏa thuận về dây hụi, ghi rõ danh sách thành viên, phần hụi, kỳ mở hụi, thể thức góp và lĩnh, lãi suất, hoa hồng (nếu có). Văn bản này không chỉ giúp các bên thực hiện đúng cam kết mà còn là chứng cứ quan trọng nhất để bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp xảy ra.
Chủ hụi là người đứng ra tổ chức, quản lý dây hụi. Theo khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015, quyền và nghĩa vụ của các thành viên trong dây hụi — trong đó có người tổ chức, quản lý dây hụi — được xác định theo thỏa thuận của nhóm người tham gia. Thông thường, chủ hụi là người thu các phần hụi của thành viên mỗi kỳ và giao các phần hụi đó cho người được lĩnh đúng theo thể thức đã thỏa thuận.
Nghĩa vụ quan trọng của chủ hụi là tổ chức, quản lý dây hụi đúng mục đích tương trợ trong nhân dân. Theo khoản 2 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015, việc tổ chức họ, hụi nhằm mục đích tương trợ trong nhân dân được thực hiện theo quy định của pháp luật; nghiêm cấm việc tổ chức hụi dưới hình thức cho vay nặng lãi. Chủ hụi cũng không được sử dụng thỏa thuận về hụi cho mục đích trái pháp luật, vì giao dịch có mục đích, nội dung vi phạm điều cấm của luật sẽ không có hiệu lực theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015.
Khi chủ hụi vi phạm cam kết, ví dụ không giao phần hụi đúng kỳ cho người được lĩnh, không thanh toán khi dây hụi chấm dứt, thành viên có quyền yêu cầu chủ hụi thực hiện đúng nghĩa vụ theo thỏa thuận và yêu cầu xử lý theo quy định của pháp luật. Việc chiếm giữ, sử dụng tiền hụi trái thỏa thuận của chủ hụi là nguồn gốc của nhiều vụ tranh chấp dân sự và cả những vụ việc có dấu hiệu hình sự trong thời gian gần đây.
Thành viên tham gia hụi có quyền góp phần hụi và được lĩnh hụi theo đúng thể thức đã thỏa thuận (khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015). Đến kỳ mở hụi của mình, thành viên được lĩnh toàn bộ các phần hụi theo thỏa thuận của dây hụi; nếu là hụi có lãi, thành viên phải trả lãi cho những người chưa lĩnh theo mức đã thỏa thuận.
Nghĩa vụ của thành viên là góp phần hụi đầy đủ, đúng kỳ hạn và thực hiện đúng các cam kết khác theo thỏa thuận. Việc tham gia phải hoàn toàn tự nguyện, trên cơ sở năng lực hành vi phù hợp, vì đó là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Thành viên không góp phần hụi khi đến kỳ hoặc góp không đầy đủ sẽ phải chịu trách nhiệm theo thỏa thuận và theo quy định của pháp luật.
Để bảo vệ quyền lợi của chính mình, thành viên nên nắm rõ mình góp bao nhiêu mỗi kỳ, đến kỳ nào được lĩnh, lãi suất được tính ra sao và yêu cầu được ghi chép, xác nhận công khai các khoản góp, lĩnh. Trong bối cảnh nhiều vụ vỡ hụi, chiếm dụng tiền hụi xảy ra, việc có chứng cứ góp hụi rõ ràng là điều kiện tiên quyết để đòi lại quyền lợi.
Dây hụi chấm dứt khi các thành viên đã thực hiện xong toàn bộ quyền và nghĩa vụ theo thỏa thuận, hoặc khi các thành viên thỏa thuận chấm dứt dây hụi trước thời hạn. Quyền và nghĩa vụ phát sinh từ dây hụi, kể cả việc xác định thời điểm chấm dứt, đều do thỏa thuận của nhóm người tham gia quyết định theo khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015.
Khi dây hụi chấm dứt, các khoản tiền hụi còn lại phải được thanh toán cho người có quyền lợi theo thỏa thuận. Để bảo đảm minh bạch và tránh tranh chấp, việc thanh toán nên được thực hiện công khai giữa các thành viên, có biên bản hoặc văn bản xác nhận số tiền đã góp, số tiền đã lĩnh và số tiền còn phải thanh toán của từng người. Việc lập văn bản mang lại giá trị chứng cứ rõ ràng theo tinh thần của Điều 401 Bộ luật Dân sự 2015 về hình thức của hợp đồng.
Nhiều vụ tranh chấp phát sinh chỉ vì các bên không ghi chép, không thanh toán công khai, dẫn đến không xác định được ai đã góp bao nhiêu, ai còn nợ bao nhiêu. Vì vậy, ngay từ khi bắt đầu chơi hụi và tại mỗi kỳ mở hụi, các bên nên ghi chép đầy đủ và xác nhận để tránh những tranh chấp khó giải quyết về sau.
Vỡ hụi là tình trạng dây hụi không thể tiếp tục thực hiện do thành viên, thường là chủ hụi, không góp phần hụi hoặc không giao phần hụi cho người được lĩnh, khiến quyền và nghĩa vụ của các bên không được thực hiện theo thỏa thuận (khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015). Đây là một dạng tranh chấp dân sự điển hình và đang diễn ra ngày càng phổ biến trong những năm gần đây.
Khi xảy ra vỡ hụi, các bên trước tiên nên thương lượng, hòa giải để giải quyết mâu thuẫn. Nếu không thể thỏa thuận, thành viên có thể khởi kiện ra Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự để yêu cầu giải quyết tranh chấp dân sự. Chứng cứ quan trọng gồm: sổ góp hụi, biên bản họp dây hụi, văn bản thỏa thuận, tin nhắn, chứng từ chuyển khoản, giấy xác nhận của các thành viên khác.
Nếu chủ hụi hoặc thành viên có hành vi chiếm đoạt, lừa đảo, bỏ trốn chiếm dụng tiền hụi của người khác, hành vi có thể bị xử lý theo pháp luật hình sự, ví dụ các tội danh liên quan đến lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Việc xác định có đủ dấu hiệu tội phạm hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng, dựa trên hồ sơ vụ việc cụ thể; người bị chiếm đoạt nên thu thập đầy đủ chứng cứ và tố giác đến cơ quan công an.
Kinh nghiệm phòng ngừa: không tham gia dây hụi có dấu hiệu lãi suất bất thường, không gửi tiền hụi qua trung gian thiếu minh bạch, luôn giữ chứng cứ góp và lĩnh hụi. Khi có tranh chấp, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý từ đội ngũ luật sư để được đánh giá hướng xử lý phù hợp trên hồ sơ cụ thể.
Không, nếu việc tổ chức hụi nhằm mục đích tương trợ trong nhân dân và tuân theo quy định của pháp luật. Việc tổ chức hụi có lãi phải bảo đảm lãi suất theo quy định của Bộ luật Dân sự; còn việc tổ chức hụi dưới hình thức cho vay nặng lãi bị nghiêm cấm (khoản 2 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015).
Do các thành viên thỏa thuận theo khoản 1 Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015. Với hụi không có lãi, người lĩnh không phải trả thêm lãi. Với hụi có lãi, người lĩnh phải trả lãi cho những người chưa lĩnh theo thỏa thuận và lãi suất phải tuân theo quy định của Bộ luật Dân sự (khoản 2 Điều 471).
Hợp đồng dân sự có thể được giao kết bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể khi pháp luật không quy định hình thức nhất định (Điều 401 Bộ luật Dân sự 2015). Tuy nhiên, để dễ chứng minh khi có tranh chấp, các bên nên lập văn bản thỏa thuận về dây hụi.
Có. Tranh chấp về hụi là tranh chấp dân sự, có thể được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện ra Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Xem thêm hướng dẫn về thủ tục khởi kiện vụ án dân sự.
Nếu hành vi có dấu hiệu chiếm đoạt, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, chủ hụi có thể bị xử lý theo pháp luật hình sự. Người bị chiếm đoạt nên thu thập đầy đủ chứng cứ và tố giác đến cơ quan có thẩm quyền; việc xác định tội danh thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng.
Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
