Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015: Giao dịch vô hiệu do người không có năng lực hành vi xác lập
Cập nhật: 2026/08
Điều 125. Giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện
1. Giao dịch dân sự do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện theo quy định tại Điều 21, Điều 22, Điều 23 và Điều 24 của Bộ luật này thì vô hiệu, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này.
2. Giao dịch dân sự của những người quy định tại khoản 1 Điều này không bị vô hiệu trong trường hợp:
a) Giao dịch dân sự của người chưa đủ sáu tuổi do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện;
b) Giao dịch dân sự nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của người chưa thành niên từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười lăm tuổi;
c) Giao dịch dân sự của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật;
d) Giao dịch dân sự của người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi có sự đồng ý của người giám hộ.
Nguồn: Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) — còn hiệu lực.
Giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi người tham gia có năng lực hành vi dân sự phù hợp. Nếu giao dịch do người không có năng lực hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi xác lập thì có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015.
Nội dung Điều 125 BLDS 2015 quy định thế nào?
Điều 125 BLDS 2015 quy định các giao dịch dân sự do những nhóm chủ thể sau đây xác lập thì vô hiệu:
- Người chưa thành niên (Điều 21);
- Người mất năng lực hành vi dân sự (Điều 22);
- Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (Điều 23);
- Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự (Điều 24).
Tuy nhiên, Điều 125 cũng quy định bốn ngoại lệ không bị vô hiệu (khoản 2): giao dịch của người dưới 6 tuổi do người đại diện theo pháp luật xác lập; giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của người từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi; giao dịch của người bị hạn chế năng lực hành vi có sự đồng ý của người đại diện; giao dịch của người có khó khăn trong nhận thức có sự đồng ý của người giám hộ.
Ai là người không có năng lực hành vi dân sự?
Điều 21 BLDS 2015 quy định về năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên:
- Người chưa đủ 6 tuổi: không có năng lực hành vi dân sự. Mọi giao dịch của người chưa đủ 6 tuổi phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện (khoản 2 Điều 21).
- Người từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi: khi xác lập giao dịch dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi (khoản 3 Điều 21).
- Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi: tự mình xác lập giao dịch, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác theo quy định luật phải được người đại diện đồng ý (khoản 4 Điều 21).
Nếu người chưa thành niên (trừ các ngoại lệ nêu trên) xác lập giao dịch, giao dịch đó sẽ vô hiệu theo Điều 125.
Người mất năng lực hành vi dân sự là ai?
Điều 22 BLDS 2015 quy định: người bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này mất năng lực hành vi dân sự. Khi có quyết định của Tòa, mọi giao dịch dân sự của người đó đều do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.
Điểm khác biệt quan trọng: người chưa đủ 6 tuổi đương nhiên không có năng lực hành vi; người mất năng lực hành vi chỉ được xác định khi có quyết định của Tòa án. Nếu chưa có quyết định của Tòa, người đó vẫn được coi là có năng lực hành vi và giao dịch không bị vô hiệu theo căn cứ này.
Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi có bị vô hiệu?
Điều 23 BLDS 2015 lần đầu tiên đưa ra chế định "người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi". Đây là người trưởng thành nhưng do tình trạng thể chất, tinh thần không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi (nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi).
Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người này có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và chỉ định người giám hộ. Người này phải có sự đồng ý của người giám hộ khi xác lập giao dịch dân sự, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày (khoản 2 Điều 23). Nếu không có sự đồng ý của người giám hộ, giao dịch có thể bị vô hiệu theo Điều 125.
Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự giao dịch có hiệu lực không?
Điều 24 BLDS 2015 quy định: người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người này bị hạn chế năng lực hành vi dân sự. Người bị hạn chế năng lực hành vi chỉ được xác lập giao dịch liên quan đến tài sản với sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày (khoản 2 Điều 24).
Nếu người bị hạn chế năng lực hành vi xác lập giao dịch về tài sản mà không có sự đồng ý của người đại diện, giao dịch đó vô hiệu theo Điều 125.
Ý nghĩa bảo vệ người yếu thế trong giao dịch dân sự
Điều 125 BLDS 2015 thể hiện rõ nguyên tắc bảo vệ người yếu thế trong pháp luật dân sự. Trong bối cảnh thời gian gần đây xuất hiện nhiều vụ lừa đảo người cao tuổi, người mất năng lực hành vi, quy định này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng:
- Bảo vệ người chưa thành niên: trẻ em chưa đủ nhận thức để tự bảo vệ quyền lợi khi tham gia giao dịch.
- Bảo vệ người mất năng lực hành vi: người bị bệnh tâm thần, mất khả năng nhận thức không thể tự mình thực hiện các giao dịch có giá trị.
- Bảo vệ người có khó khăn trong nhận thức: nhóm đối tượng mới được luật hóa từ BLDS 2015, phù hợp với thực tiễn người cao tuổi có vấn đề về nhận thức.
- Bảo vệ gia đình khỏi người nghiện ngập: người bị hạn chế năng lực hành vi tránh bị lợi dụng phá tán tài sản.
Quy định này cũng góp phần bảo đảm trật tự giao dịch, yêu cầu các bên khi tham gia giao dịch phải thận trọng xác minh năng lực hành vi của đối tác, tránh rủi ro pháp lý.
Thực tiễn áp dụng và kiến nghị
Thực tiễn áp dụng Điều 125 BLDS 2015 có gì đáng chú ý?
Thực tiễn xét xử cho thấy nhiều vụ việc giao dịch vô hiệu do người mất năng lực hành vi xác lập, đặc biệt là các hợp đồng chuyển nhượng bất động sản, hợp đồng vay tài sản giữa người cao tuổi với các đối tượng lợi dụng. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số khó khăn:
- Khó khăn về chứng minh: việc chứng minh một người tại thời điểm giao dịch không có năng lực hành vi (mà chưa có quyết định của Tòa) là rất khó khăn. Người thứ ba ngay tình khó có căn cứ để xác minh.
- Chưa có quyết định của Tòa: nếu chưa có quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi, giao dịch vẫn được coi là hợp pháp, dù thực tế người đó có thể mất nhận thức.
- Người có khó khăn trong nhận thức chưa được áp dụng phổ biến: chế định này còn mới, số lượng vụ việc Tòa án tuyên bố một người có khó khăn trong nhận thức còn hạn chế.
Kiến nghị gì để bảo vệ người yếu thế hiệu quả hơn?
- Nâng cao nhận thức cộng đồng: người dân cần được tuyên truyền về quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố người thân mất năng lực hành vi hoặc có khó khăn trong nhận thức để bảo vệ họ kịp thời.
- Công chứng, chứng thực chặt chẽ hơn: tổ chức hành nghề công chứng cần kiểm tra kỹ năng lực hành vi của người yêu cầu công chứng, đặc biệt là người cao tuổi.
- Hoàn thiện cơ chế phối hợp: giữa gia đình, chính quyền địa phương và Tòa án trong việc phát hiện, xử lý kịp thời các trường hợp người mất năng lực hành vi tham gia giao dịch.
Xem thêm: dịch vụ pháp lý của Luật Minh Bạch — hỗ trợ tư vấn, soạn thảo và kiểm tra tính hợp pháp của giao dịch dân sự.
Kết luận
Điều 125 BLDS 2015 là một trong những quy định quan trọng bảo vệ người yếu thế trong giao dịch dân sự. Giao dịch do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập trái quy định sẽ bị vô hiệu. Tuy nhiên, để quy định này phát huy hiệu quả trong thực tiễn, cần sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng và cơ quan chức năng trong việc phát hiện và bảo vệ kịp thời các chủ thể yếu thế.
Nếu Quý khách có nhu cầu tư vấn hoặc cần hỗ trợ pháp lý liên quan đến giao dịch dân sự, vui lòng liên hệ Công ty Luật Minh Bạch qua số điện thoại 0987 892 333 hoặc email info@luatminhbach.vn.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Giao dịch do người mất năng lực hành vi dân sự xác lập có tự động vô hiệu không?
Có, nếu người đó đã có quyết định của Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự theo Điều 22 BLDS 2015. Nếu chưa có quyết định của Tòa, giao dịch không tự động bị vô hiệu theo căn cứ này.
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể tự mua bán nhà đất không?
Không. Theo khoản 4 Điều 21 BLDS 2015, giao dịch liên quan đến bất động sản của người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý.
Người cao tuổi có sa sút trí tuệ có được coi là người có khó khăn trong nhận thức không?
Có thể, nếu có quyết định của Tòa án tuyên bố người đó có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo Điều 23 BLDS 2015. Trước khi có quyết định, người đó vẫn được coi là có năng lực hành vi đầy đủ và giao dịch vẫn có hiệu lực.
Hậu quả pháp lý của giao dịch vô hiệu là gì?
Theo Điều 131 BLDS 2015, giao dịch vô hiệu không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của các bên. Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền.
