Người vay mượn tiền qua đời thì khoản nợ vẫn còn giá trị pháp lý: người thừa kế phải trả trong phạm vi di sản mà người chết để lại, và toàn bộ khoản vay vượt quá di sản sẽ không thể truy thu từ tài sản riêng của người thừa kế (Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, số 91/2015/QH13, hiệu lực 01/01/2017).
Hợp đồng vay tài sản là thỏa thuận giữa bên cho vay và bên vay, theo đó bên vay có nghĩa vụ hoàn trả tài sản cùng loại đúng số lượng, chất lượng và trả lãi nếu có thỏa thuận (Điều 463, Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015). Nghĩa vụ trả nợ không tự động biến mất khi người vay chết. Theo nguyên tắc chung của pháp luật thừa kế, người thừa kế vừa hưởng tài sản, vừa hưởng các quyền tài sản và phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản — trừ khi có thỏa thuận khác (Điều 615, Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015).
Nợ của người chết được thanh toán theo thứ tự: chi phí mai táng hợp lý theo tập quán, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ, tiền công lao động, tiền bồi thường thiệt hại, thuế và các khoản phải nộp ngân sách nhà nước, các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân, tiền phạt và các chi phí khác (Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015). Việc xác định thứ tự này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng: khoản vay thông thường luôn xếp sau chi phí mai táng, bảo quản di sản và các khoản công, thuế, nên số tiền còn lại để trả nợ vay có thể bị giảm đáng kể so với tổng giá trị tài sản người chết để lại.
Trước khi phân chia di sản, người quản lý di sản có nghĩa vụ lập danh mục di sản, bảo quản di sản, thông báo về tình trạng di sản cho người thừa kế và giao lại di sản theo yêu cầu (Điều 616, Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015). Người quản lý di sản không được bán, trao đổi, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc định đoạt di sản nếu không được người thừa kế đồng ý bằng văn bản. Khi di sản chưa được chia, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản (khoản 2 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015).
Đây là giới hạn quan trọng nhất của chế định pháp luật này: người thừa kế chỉ phải trả nợ trong phạm vi phần tài sản mình được hưởng từ di sản, không dùng tài sản riêng của mình để trả nợ cho người chết (khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015). Người thừa kế nhận di sản trị giá 500 triệu đồng thì chỉ phải thanh toán tối đa 500 triệu đồng nợ, dù tổng nợ là 1 tỷ đồng; phần nợ vượt quá di sản không có căn cứ đòi từ tài sản riêng của người thừa kế.
Người thừa kế theo di chúc và người thừa kế theo pháp luật đều chịu trách nhiệm như nhau. Cá nhân, tổ chức nhận di sản theo di chúc cũng phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại như người thừa kế là cá nhân (khoản 4 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015). Trường hợp di sản đã được chia, mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tương ứng với phần tài sản mình nhận nhưng không vượt quá phần đó (khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015).
Sau khi ra quyết định phân chia di sản, các khoản nợ của người chết vẫn phải được thanh toán trước khi chia phần còn lại cho người thừa kế (Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015). Do đó, chủ nợ cần theo dõi sát thời điểm mở thừa kế, nhân thân của hàng thừa kế và tình trạng di sản để bảo vệ quyền lợi của mình, thay vì chờ đến khi di sản đã chia xong mới phát hiện tài sản đã tẩu tán hoặc phân chia không đúng pháp luật.
Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của chính mình đối với người khác (khoản 1 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015). Nếu từ chối nhận di sản hợp lệ, người thừa kế không phải trả nợ của người chết, bởi họ không nhận bất kỳ tài sản nào từ di sản.
Việc từ chối phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác và người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết, đồng thời phải thể hiện trước thời điểm phân chia di sản (khoản 2, khoản 3 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015). Người từ chối không công chứng, chứng thực văn bản mà chỉ cần đáp ứng hai điều kiện: bằng văn bản và được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản; việc công chứng, chứng thực chỉ cần thiết nếu các bên thỏa thuận hoặc theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Lưu ý: việc từ chối nhận di sản không được dùng làm công cụ trốn tránh nghĩa vụ. Nếu cơ quan, cá nhân chứng minh được việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của người từ chối đối với người khác thì việc từ chối không có hiệu lực pháp luật. Bên cạnh đó, người từ chối nhận di sản còn phải đối mặt với hệ quả tới thời điểm hiện tại chưa có quy định của tòa án áp dụng thống nhất về việc yêu cầu từ chối sau khi di sản đã được phân chia, nên mọi sự chậm trễ đều kèm rủi ro bị xem là đã ngầm đồng ý nhận di sản.
Khi người thừa kế đồng ý nhận di sản, nghĩa vụ trả nợ được thực hiện theo nguyên tắc: trả nợ từ di sản trước, phần còn lại mới chia cho người thừa kế. Nếu di sản chưa được chia thì người quản lý di sản trả nợ theo thỏa thuận của những người thừa kế (khoản 2 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015). Nếu di sản đã được chia thì mỗi người thừa kế trả tương ứng với phần tài sản mình nhận, không vượt quá phần đó (khoản 3 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015).
Trong thực tế, người thừa kế đứng tên đồng sở hữu, trực tiếp quản lý, sử dụng di sản thường được cơ quan thu nợ (đặc biệt là ngân hàng, công ty tài chính) xác định là người có trách nhiệm thanh toán thay. Lập trường này bắt nguồn từ chi phối thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế: theo công văn hướng dẫn nghiệp vụ của Tòa án và Viện kiểm sát năm 2026 (Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 mục 42 và Công văn số 1476/VKSTC-V9 ngày 23/3/2026), hai cơ quan này đưa ra quan điểm trái ngược về việc tranh chấp chia di sản là bất động sản thuộc thẩm quyền tòa án nơi có bất động sản hay nơi bị đơn cư trú, nên trước khi nộp đơn cần xác định thẩm quyền cụ thể của từng vụ việc.
Ví dụ điển hình: ông A vay ngân hàng 2 tỷ đồng, thế chấp căn nhà; khi ông A chết, di sản gồm căn nhà và tiền tiết kiệm 300 triệu đồng. Các con ông A nhận di sản thì phải dùng toàn bộ di sản để trả nợ trước; nếu di sản chỉ đủ 300 triệu thì số nợ còn lại không được truy thu từ tài sản riêng của các con. Ngược lại, nếu tất cả các con từ chối nhận di sản hợp lệ thì ngân hàng chỉ có thể yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm, không có căn cứ đòi các con trả nợ.
Khi khoản vay có biện pháp bảo đảm, quyền của bên cho vay đối với tài sản bảo đảm tiếp tục tồn tại sau khi người vay chết. Tài sản bảo đảm được xử lý theo quy định về xử lý tài sản bảo đảm trong hợp đồng bảo đảm và Nghị định số 21/2021/NĐ-CP ngày 19/3/2021 về thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ (hiệu lực 15/5/2021, thay thế Nghị định số 163/2006/NĐ-CP); người thừa kế của người vay có trách nhiệm phối hợp để tài sản bảo đảm được xử lý theo thỏa thuận hoặc theo pháp luật.
Phần nợ còn thiếu sau khi xử lý tài sản bảo đảm được bù trừ từ di sản theo thứ tự ưu tiên tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015; nếu vẫn không đủ thì phần còn lại không thể đòi từ tài sản riêng của người thừa kế đã từ chối nhận di sản hoặc người thừa kế chỉ nhận phần di sản nhỏ hơn nợ. Người sở hữu tài sản bảo đảm là người vay đã chết sẽ có người thừa kế đứng vào vị trí chủ sở hữu để thay mặt xử lý, nhưng việc đăng ký biện pháp bảo đảm đã thực hiện trước đó vẫn được giữ nguyên hiệu lực theo Điều 4, Điều 10 Nghị định số 21/2021/NĐ-CP.
Với khoản vay không có tài sản bảo đảm, người thừa kế trả nợ theo đúng phạm vi di sản; nếu di sản không đủ trả nợ thì bên cho vay không có tài sản bảo đảm để truy thu phần thiếu. Trong bối cảnh dư nợ tín dụng, nợ xấu ngân hàng và cho vay tiêu dùng tăng nhanh năm 2026, các tổ chức tín dụng ngày càng chủ động khởi kiện đòi nợ đối với người thừa kế khi người vay chết, vì vậy người thừa kế cần chủ động rà soát hợp đồng vay, giấy tờ thế chấp và giá trị di sản trước khi quyết định nhận hay từ chối di sản.
Tranh chấp về nghĩa vụ trả nợ của người chết được giải quyết theo thủ tục khởi kiện vụ án dân sự tại Tòa án; người cho vay (hoặc người thừa kế bị tranh chấp) nộp đơn khởi kiện kèm hồ sơ tại Tòa án có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Để chuẩn bị cho vụ kiện, cần có: hợp đồng vay, giấy nhận nợ; giấy tờ chứng minh người vay đã chết (giấy chứng tử, trích lục khai tử); giấy tờ xác định người thừa kế (hợp đồng khai nhận di sản, thừa kế, tài liệu chứng minh hàng thừa kế); hồ sơ xác định di sản (sổ đỏ, hợp đồng, chứng từ).
Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế được quy định tại Điều 26, Điều 35, Điều 37, Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (bản hợp nhất số 12/VBHN-VPQH ngày 24/2/2025 có hiệu lực, tính tới thời điểm 16/8/2026 các quy định Điều 26, 35, 37, 39 chưa bị sửa đổi). Theo đó, tranh chấp thừa kế là tranh chấp dân sự thuộc thẩm quyền của Tòa án. Về thẩm quyền theo lãnh thổ, hiện có sự khác biệt quan điểm giữa Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao (tranh chấp chia thừa kế áp dụng điểm a khoản 1 Điều 39 — tòa án nơi bị đơn cư trú) và Công văn số 1476/VKSTC-V9 ngày 23/3/2026 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao (tranh chấp di sản là bất động sản thuộc điểm c khoản 1 Điều 39 — tòa án nơi có bất động sản). Hai quan điểm trái ngược này được nêu rõ để bạn cân nhắc khi chuẩn bị hồ sơ khởi kiện.
Hồ sơ khởi kiện gồm: đơn khởi kiện, hợp đồng vay và giấy tờ chứng minh quan hệ vay nợ, giấy tờ xác định người thừa kế, tài liệu chứng minh di sản và các chứng cứ khác. Tranh chấp thừa kế có thời hiệu khởi kiện: 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế (Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015), tuy nhiên yêu cầu đòi nợ từ người thừa kế là tranh chấp hợp đồng vay áp dụng thời hiệu khởi kiện 03 năm kể từ ngày quyền bị xâm phạm (Điều 429 Bộ luật Dân sự 2015). Bạn nên gửi thông tin vụ việc để luật sư đánh giá chính xác thời hiệu của từng yêu cầu cụ thể trước khi khởi kiện.
Người có nhu cầu có thể nộp đơn khởi kiện trực tuyến qua Hệ thống dịch vụ công của Tòa án nhân dân theo Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP ngày 15/1/2026 hướng dẫn thực hiện thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp trên môi trường số. Nội dung nêu trên phản ánh văn bản pháp luật có hiệu lực tại thời điểm cập nhật; trước khi thực hiện các giao dịch, bạn nên tham khảo ý kiến luật sư để được tư vấn phù hợp với từng vụ việc cụ thể.
Người thừa kế của người vay phải trả nợ trong phạm vi di sản người chết để lại. Nếu giá trị nợ vượt quá di sản thì phần vượt không bắt buộc trả bằng tài sản riêng của người thừa kế (Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015).
Người còn sống phải trả nợ nếu khoản vay là nghĩa vụ chung của vợ chồng hoặc nếu họ là người thừa kế nhận di sản; phạm vi trả nợ giới hạn trong phần di sản nhận được. Tài sản chung vợ chồng được xác định theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Người thừa kế có thể từ chối nhận di sản bằng văn bản gửi người quản lý di sản, người thừa kế khác và người phân chia di sản trước thời điểm phân chia, trừ trường hợp từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ của chính mình (Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015).
Bên cho vay được xử lý tài sản bảo đảm theo thỏa thuận hoặc theo pháp luật; nếu sau xử lý còn thiếu thì phần thiếu được trừ từ di sản, phần còn lại không truy thu từ tài sản riêng của người thừa kế (Điều 658 BLDS 2015, Nghị định 21/2021/NĐ-CP).
Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) còn hiệu lực và là văn bản nền tảng điều chỉnh thừa kế, nghĩa vụ tài sản; Hợp đồng vay theo Điều 463-466; Nghị định 21/2021/NĐ-CP còn hiệu lực. Nội dung được kiểm tra lần cuối ngày 16/8/2026 theo thông tin tại Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự (bản hợp nhất) trên website.
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá di sản, hàng thừa kế và hướng xử lý khoản nợ.
