Điều 117. Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự
1. Giao dịch dân sự có hiệu lực khi có đủ các điều kiện sau đây: a) Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập; b) Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện; c) Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
2. Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định.
Nguồn: Xem Điều 117 (toàn văn)
Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015 quy định điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự. Theo đó, giao dịch dân sự có hiệu lực khi có đủ ba điều kiện: (i) chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập; (ii) chủ thể tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện; (iii) mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Ngoài ra, khoản 2 Điều 117 quy định hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực trong trường hợp luật có quy định.
Điều 117 là điều luật gốc cho cả hệ thống quy định về giao dịch dân sự: khi thiếu một trong các điều kiện này, giao dịch bị coi là vô hiệu theo Điều 122 Bộ luật Dân sự 2015. Phạm vi điều chỉnh rất rộng — áp dụng cho hợp đồng, giao dịch đơn phương, hành vi pháp lý đơn phương — vì "giao dịch dân sự" là khái niệm chung nhất (Điều 116).
Người thành niên (từ đủ 18 tuổi) có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ trường hợp bị hạn chế theo Điều 22, 23, 24 Bộ luật Dân sự (Điều 20). Người chưa thành niên chỉ được tự mình xác lập giao dịch trong giới hạn luật định: người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi tự mình xác lập, thực hiện giao dịch, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác theo quy định phải có người đại diện theo pháp luật đồng ý (Điều 21). Giao dịch do người không có năng lực hành vi phù hợp xác lập có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 125.
Sự tự nguyện đòi hỏi ý chí của chủ thể được hình thành và thể hiện không bị chi phối bởi lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Giao dịch được xác lập do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 127. Đây là điều kiện bảo đảm sự thống nhất giữa ý chí và sự thể hiện ý chí.
Điều cấm của luật là những quy định không cho phép chủ thể thực hiện hành vi nhất định (ví dụ mua bán ma túy, mua bán người). Đạo đức xã hội là những chuẩn mực ứng xử chung trong đời sống xã hội, được xã hội thừa nhận. Giao dịch có mục đích, nội dung vi phạm các chuẩn mực này vô hiệu tuyệt đối, không thể khắc phục.
Hình thức giao dịch có thể là lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể; giao dịch qua phương tiện điện tử theo pháp luật về giao dịch điện tử được coi là giao dịch bằng văn bản (Điều 119). Khi luật yêu cầu công chứng, chứng thực hoặc đăng ký (như chuyển nhượng quyền sử dụng đất), việc tuân thủ hình thức là điều kiện có hiệu lực. Tuy nhiên, giao dịch vi phạm hình thức vẫn có thể được Tòa án công nhận hiệu lực nếu các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ (Điều 129).
Khi giao dịch vô hiệu, theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015: giao dịch không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ giữa các bên kể từ thời điểm xác lập; các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; không hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền; bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả; bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
Bên cạnh đó, quyền lợi của người thứ ba ngay tình được bảo vệ theo Điều 133. Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu được quy định tại Điều 132 — cần xác định chính xác từng trường hợp để không bỏ lỡ thời hiệu.
Thực tiễn ghi nhận một số vướng mắc: thứ nhất, việc đánh giá mức độ "tự nguyện" phụ thuộc nhiều vào chứng cứ và nhận định của Tòa án; thứ hai, điều kiện hình thức có tính "mềm dẻo" nhờ Điều 129 nhưng chỉ áp dụng khi đã thực hiện hai phần ba nghĩa vụ; thứ ba, khi giao dịch vô hiệu, việc hoàn trả tài sản trong thực tế gặp khó khăn nếu tài sản đã chuyển cho người thứ ba ngay tình. Do đó, để bảo đảm an toàn pháp lý, nên xác lập giao dịch đúng hình thức theo quy định và lưu giữ đầy đủ chứng cứ về sự tự nguyện, năng lực của các bên.
Nếu anh/chị đang gặp vướng mắc về hiệu lực của một giao dịch dân sự, hãy nhờ luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể — mỗi vụ việc có thể có cách xử lý khác nhau tùy chứng cứ.
1. Giao dịch dân sự vi phạm điều kiện hình thức có luôn vô hiệu không?
Không. Theo Điều 129 Bộ luật Dân sự 2015, nếu giao dịch phải lập văn bản nhưng văn bản không đúng quy định, hoặc vi phạm quy định bắt buộc về công chứng, chứng thực mà các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ thì theo yêu cầu của một bên, Tòa án có thể công nhận hiệu lực của giao dịch.
2. Người chưa thành niên tự mình ký hợp đồng mua bán nhà đất có hiệu lực không?
Không tự mình có hiệu lực. Theo Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi chỉ tự mình xác lập giao dịch, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản và động sản phải đăng ký phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý.
3. Giao dịch vô hiệu có hậu quả gì?
Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền nghĩa vụ giữa các bên; các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
