Điều 84. Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn
1. Trong trường hợp có yêu cầu của cha, mẹ hoặc cá nhân, tổ chức được quy định tại khoản 5 Điều này, Tòa án có thể quyết định việc thay đổi người trực tiếp nuôi con.
2. Việc thay đổi người trực tiếp nuôi con được giải quyết khi có một trong các căn cứ sau đây: a) Cha, mẹ có thỏa thuận về việc thay đổi người trực tiếp nuôi con phù hợp với lợi ích của con; b) Người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
3. Việc thay đổi người trực tiếp nuôi con phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên.
4. Trong trường hợp xét thấy cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con thì Tòa án quyết định giao con cho người giám hộ theo quy định của Bộ luật dân sự.
5. Trong trường hợp có căn cứ theo quy định tại điểm b khoản 2 Điều này thì trên cơ sở lợi ích của con, cá nhân, cơ quan, tổ chức sau có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con: a) Người thân thích; b) Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình; c) Cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; d) Hội liên hiệp phụ nữ.
Nguồn: Xem Điều 84 (toàn văn)
Ly hôn không chấm dứt quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con. Theo khoản 1 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, sau khi ly hôn cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Điểm khác biệt duy nhất sau ly hôn là ai là người trực tiếp nuôi con — người còn lại thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom.
Theo khoản 2 Điều 81, việc xác định người trực tiếp nuôi con được thực hiện như sau:
Người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở, đồng thời có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con (Điều 82). Việc giao con cho ai nuôi sau ly hôn do vậy không mang tính vĩnh viễn — khi tình huống thay đổi, luật cho phép xem xét lại thông qua chế định thay đổi người trực tiếp nuôi con tại Điều 84.
Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định việc thay đổi người trực tiếp nuôi con được giải quyết khi có một trong các căn cứ sau (khoản 2):
Hai căn cứ này có bản chất khác nhau: căn cứ thứ nhất dựa trên thỏa thuận tự nguyện của cha mẹ nhưng vẫn phải bảo đảm lợi ích của con — Tòa án chỉ công nhận khi thỏa thuận thực sự phù hợp lợi ích của con; căn cứ thứ hai là tình trạng suy giảm điều kiện nuôi dưỡng của người đang trực tiếp nuôi con, ví dụ mất việc làm và thu nhập ổn định, mắc bệnh hiểm nghèo không thể chăm sóc con, vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ chăm sóc, giáo dục con, lạm dụng, bạo lực với con, sử dụng chất gây nghiện... Hành vi cản trở, ảnh hưởng xấu kéo dài trong việc thăm nom con (khoản 3 Điều 82) cũng có thể được xem xét như một tình tiết trong tổng thể căn cứ điểm b.
Khi xem xét, khoản 3 Điều 84 bắt buộc phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên. Nếu xét thấy cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con thì Tòa án quyết định giao con cho người giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự (khoản 4 Điều 84).
Khoản 1 Điều 84 quy định Tòa án có thể quyết định việc thay đổi người trực tiếp nuôi con khi có yêu cầu của cha, mẹ hoặc cá nhân, tổ chức được quy định tại khoản 5. Cụ thể (khoản 5 Điều 84), trong trường hợp có căn cứ theo điểm b khoản 2 (người đang nuôi con không còn đủ điều kiện), các chủ thể sau có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con trên cơ sở lợi ích của con:
Lưu ý: cha, mẹ có quyền yêu cầu thay đổi trong cả hai trường hợp (thỏa thuận hoặc người đang nuôi không còn đủ điều kiện). Người thân thích và các tổ chức nêu trên chỉ được yêu cầu khi người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện (căn cứ điểm b khoản 2 Điều 84) — không được yêu cầu trong trường hợp hai bên chỉ đơn thuần thỏa thuận.
Yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con thuộc loại việc dân sự về hôn nhân và gia đình, giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự tại Tòa án. Căn cứ pháp lý quan trọng là khoản 3 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (các yêu cầu về hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án), trong đó yêu cầu công nhận thỏa thuận của cha, mẹ về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn hoặc công nhận việc thay đổi người trực tiếp nuôi con của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình.
Về thẩm quyền, yêu cầu về hôn nhân và gia đình quy định tại khoản 3 Điều 29 nằm trong nhóm do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết theo thủ tục sơ thẩm (điểm b khoản 2 Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015). Riêng trường hợp có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài hoặc phải ủy thác tư pháp ra nước ngoài thì thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo điểm c khoản 1 Điều 37 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Người yêu cầu cần chuẩn bị hồ sơ gồm: đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự (theo mẫu tại Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP hướng dẫn một số quy định về trả lại đơn, thụ lý việc dân sự), bản án/quyết định ly hôn của Tòa án (xác định người đang trực tiếp nuôi con), giấy khai sinh của con, các tài liệu, chứng cứ chứng minh căn cứ thay đổi, và thông tin nhân thân của các bên. Quy trình chung diễn ra: nộp đơn và tài liệu chứng cứ tại Tòa án có thẩm quyền → Tòa án thụ lý, xem xét => nếu đủ điều kiện, Tòa án ra quyết định công nhận hoặc không công nhận việc thay đổi. Thời hạn giải quyết, án phí được xác định theo quy định về thủ tục giải quyết việc dân sự (án phí dân sự sơ thẩm đối với việc dân sự theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14).
Trong trường hợp hai bên cha mẹ không tranh chấp và cùng thỏa thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con, hai bên vẫn phải nộp đơn yêu cầu Tòa án công nhận thỏa thuận đó để có giá trị pháp lý ràng buộc — thỏa thuận thay đổi chỉ được công nhận khi phù hợp với lợi ích của con (điểm a khoản 2 Điều 84).
Chứng cứ là yếu tố quyết định trong giải quyết việc thay đổi người trực tiếp nuôi con. Tùy từng căn cứ, người yêu cầu có thể cung cấp:
Theo nguyên tắc tố tụng, người yêu cầu phải tự mình chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp (khoản 1 Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015); trường hợp không thể tự thu thập chứng cứ thì có quyền đề nghị Tòa án thu thập, xác minh. Mức độ và giá trị chứng minh của từng loại chứng cứ do Tòa án đánh giá theo quy định tại Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Nguyên tắc xuyên suốt khi giải quyết việc thay đổi người trực tiếp nuôi con là vì lợi ích tốt nhất của con. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 ghi nhận quyền của con được sống chung với cha mẹ, được cả cha và mẹ trông nom, chăm sóc (Điều 69), và khi ly hôn, việc giao con cho ai nuôi được xem xét căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con (khoản 2 Điều 81). Chuẩn mực này tiếp tục chi phối việc thay đổi người trực tiếp nuôi con: thỏa thuận của cha mẹ chỉ được chấp nhận nếu phù hợp lợi ích của con; người thân thích, cơ quan, tổ chức chỉ được yêu cầu thay đổi trên cơ sở lợi ích của con (khoản 5 Điều 84).
Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường cân nhắc tổng hợp các yếu tố: điều kiện vật chất (thu nhập, chỗ ở, khả năng bảo đảm cuộc sống), điều kiện tinh thần (thời gian, tình cảm, sự quan tâm chăm sóc giáo dục), sự ổn định về môi trường sống, học tập của con, đạo đức, lối sống của người trực tiếp nuôi, và nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên (khoản 3 Điều 84). Việc xem xét nguyện vọng không mang tính quyết định tuyệt đối mà được đặt trong tổng thể các yếu tố khác — nguyện vọng chỉ được tôn trọng khi phù hợp với lợi ích tốt nhất của con.
Nguyên tắc quan trọng: việc thay đổi người trực tiếp nuôi con không nhằm "trả đũa" hay "giành con" giữa cha mẹ mà nhằm bảo đảm điều kiện tốt nhất cho con phát triển. Yêu cầu thay đổi xuất phát từ động cơ cá nhân, không vì lợi ích của con, có thể không được Tòa án chấp nhận. Người không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền thăm nom, chăm sóc, giáo dục con và tham gia quyết định các vấn đề quan trọng của con theo quy định.
1. Cha/mẹ không trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu thay đổi người nuôi con không?
Có. Cha, mẹ có quyền yêu cầu Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con theo khoản 1 Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, khi có căn cứ: hai bên thỏa thuận thay đổi phù hợp lợi ích của con, hoặc người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
2. Con bao nhiêu tuổi thì phải xem xét nguyện vọng khi thay đổi người nuôi con?
Con từ đủ 07 tuổi trở lên phải được xem xét nguyện vọng theo khoản 3 Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Nguyện vọng của con là một trong các yếu tố được cân nhắc cùng điều kiện nuôi dưỡng thực tế của các bên.
3. Cần chuẩn bị hồ sơ gì để yêu cầu Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con?
Hồ sơ gồm đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự, bản án/quyết định ly hôn, giấy khai sinh của con và chứng cứ chứng minh căn cứ thay đổi (thỏa thuận, điều kiện nuôi dưỡng, hành vi của bên đang nuôi con...). Yêu cầu thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực theo khoản 3 Điều 29, điểm b khoản 2 Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
4. Căn cứ nào để yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn?
Theo khoản 2 Điều 84 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: (i) cha, mẹ có thỏa thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con phù hợp với lợi ích của con; hoặc (ii) người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Ngoài ra còn phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên (khoản 3).
Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Lưu ý: Luật Tổ chức TAND sửa đổi 2025 (81/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2025) đã thay đổi tên gọi "Tòa án nhân dân cấp huyện" thành "Tòa án nhân dân khu vực". Các quy định về thẩm quyền được giữ nguyên.
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
