Di sản thừa kế được phân chia theo di chúc nếu người để lại di sản có di chúc hợp pháp, còn nếu không có di chúc thì chia theo pháp luật, theo quy định tại các Điều 656-661 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13). Bài viết trình bày thứ tự và cách thức phân chia di sản, vai trò của cuộc họp những người thừa kế và cách xử lý khi có người thừa kế mới hoặc người từ chối nhận di sản.
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Phân chia di sản thừa kế là việc xác định phần di sản thuộc về từng người thừa kế sau khi mở thừa kế.
Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết (Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015). Sau đó, di sản được phân chia theo một trong hai căn cứ: theo di chúc (các Điều 624-643) hoặc theo pháp luật (các Điều 649-653).
Theo Điều 615, người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi phần di sản mà họ được hưởng.
Khoản 1 Điều 656 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: sau khi có thông báo về việc mở thừa kế, những người thừa kế có thể họp mặt để thỏa thuận các việc sau đây: cử người quản lý di sản, người phân chia di sản; xác định phạm vi quyền, nghĩa vụ của từng người thừa kế đối với di sản; xác định cách thức phân chia di sản.
Khoản 2 Điều 656 quy định mọi thỏa thuận phải được lập thành văn bản. Thỏa thuận càng cụ thể về di sản, người quản lý, phần mỗi người được hưởng thì rủi ro tranh chấp càng thấp.
Cuộc họp không bắt buộc về mặt thủ tục, nhưng là kênh quan trọng để các bên thống nhất trước khi phân chia. Nếu không thể thống nhất, di sản sẽ được phân chia theo quy định của pháp luật hoặc do Tòa án quyết định khi có tranh chấp.
Điều 657 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc; nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Di chúc phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 mới được dùng làm căn cứ phân chia, ví dụ người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung di chúc không trái pháp luật, đạo đức xã hội; hình thức hợp lệ. Xem thêm bài viết về di chúc hợp pháp và thừa kế theo di chúc.
Khi phân chia theo di chúc, cần lưu ý Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người để lại di sản vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật nếu không được di chúc cho hưởng hoặc chỉ cho hưởng ít hơn. Ngoài ra, theo Điều 645, di sản dùng vào việc thờ cúng không được phân chia nếu di chúc có chỉ định.
Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi: không có di chúc; di chúc không hợp pháp; những người chỉ định trong di chúc đều chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc, từ chối nhận di sản hoặc bị truất quyền hưởng di sản; phần di sản không được định đoạt trong di chúc.
Điều 658 quy định việc phân chia di sản theo pháp luật được thực hiện theo Điều 651 và Điều 652. Theo khoản 1 Điều 651, di sản được chia theo hàng thừa kế: hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết; hàng thứ hai gồm ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết và cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; hàng thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại của người chết, bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết và cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột.
Khoản 2, 3 Điều 651 quy định: những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau; những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước. Điều 652 quy định thừa kế thế vị: trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng đã chết thì chắt được hưởng thừa kế thế vị.
Ví dụ: ông A chết không để lại di chúc, di sản là một căn nhà. Bà B là vợ và hai người con C, D thuộc hàng thừa kế thứ nhất, mỗi người được hưởng một phần bằng nhau, tức mỗi người một phần ba giá trị căn nhà theo Điều 651.
Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015 xử lý hai tình huống đặc biệt có thể phát sinh sau khi đã phân chia di sản.
Thứ nhất, trường hợp đã phân chia di sản mà xuất hiện người thừa kế mới, ví dụ người con chưa được xác định trước đó, thì phần di sản của người thừa kế mới được lấy ra từ phần đã chia cho những người thừa kế khác theo tỷ lệ tương ứng, trừ khi có thỏa thuận khác.
Thứ hai, trường hợp có người thừa kế từ chối nhận di sản thì phần di sản của người đó được chia cho những người thừa kế khác theo quy định tại Điều 651 và Điều 652. Việc từ chối phải được thể hiện bằng văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác trước thời điểm phân chia di sản theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015.
Điều 659 quy định việc phân chia di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật có hiệu lực kể từ thời điểm mở thừa kế nếu không có thỏa thuận khác; việc phân chia phải lập thành văn bản, trừ khi các bên thỏa thuận bằng miệng và đã thực hiện xong nghĩa vụ.
Tranh chấp thường phát sinh do di sản chưa được xác định đầy đủ, di chúc bị nghi ngờ về tính hợp pháp hoặc thiếu văn bản thỏa thuận. Lập hồ sơ phân chia đầy đủ, rõ ràng ngay từ đầu là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi các bên.
Ưu tiên theo di chúc nếu di chúc hợp pháp theo Điều 657 Bộ luật Dân sự 2015. Chỉ khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, di sản mới được chia theo pháp luật theo Điều 650, 658.
Không bắt buộc, nhưng nếu họp và có thỏa thuận thì mọi thỏa thuận phải được lập thành văn bản theo khoản 2 Điều 656 Bộ luật Dân sự 2015.
Theo khoản 1 Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015, phần di sản của người thừa kế mới được lấy ra từ phần di sản đã chia cho những người thừa kế khác theo tỷ lệ tương ứng, trừ khi có thỏa thuận khác.
Có, nhưng phải lập văn bản từ chối gửi trước thời điểm phân chia di sản theo Điều 620; phần di sản của người từ chối được chia cho những người thừa kế khác theo Điều 661.
Có. Họ thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần di sản bằng nhau theo khoản 1, 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015.
Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
