Điều 105. Quyền, nghĩa vụ của anh, chị, em Anh, chị, em có quyền, nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau; có quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng nhau trong trường hợp không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiện trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Tài sản số là cách gọi chung đối với các giá trị tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử, như tiền mã hóa, vật phẩm trong game, điểm thưởng, tín chỉ số, hoặc tài khoản có giá trị khai thác. Về bản chất pháp lý, không phải mọi “tài sản số” đều là tài sản theo luật; phải xem nó có rơi vào nhóm được pháp luật công nhận hay không.
Theo Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Vì vậy, nếu một tài sản số có thể xác định được giá trị, có thể chuyển giao, khai thác bằng tiền hoặc bằng lợi ích kinh tế, thì có cơ sở xem xét nó là quyền tài sản. Ngược lại, một tài khoản chỉ là quyền sử dụng dịch vụ cá nhân, không có giá trị độc lập, thường khó coi là tài sản để định giá, chia tách.
Ví dụ thực tiễn:
Trong hôn nhân, Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định tài sản chung của vợ chồng; đến khi ly hôn, Điều 59 là căn cứ chia tài sản. Do đó, nếu tài sản số được tạo lập, mua bằng tài sản chung, hoặc phát sinh trong thời kỳ hôn nhân, thì có thể bị xem xét là tài sản chung và đưa vào khối chia. Nếu hình thành trước hôn nhân, được tặng cho riêng, thừa kế riêng, hoặc có căn cứ là tài sản riêng, thì không mặc nhiên chia.
Kết luận: Tài sản số có thể là tài sản, nhưng không đương nhiên. Cần xác định loại tài sản, nguồn gốc, khả năng định giá, và tính chất chung hay riêng trước khi yêu cầu chia khi ly hôn.
Tài sản số như tiền mã hóa, số dư ví điện tử, vật phẩm/tài khoản ảo có giá trị kinh tế có thể được xem xét dưới góc độ tài sản theo Điều 105 BLDS 2015. Điểm mấu chốt không nằm ở tên gọi “số”, mà ở việc nó có giá trị, có thể chiếm hữu, sử dụng, định đoạt và được pháp luật thừa nhận trong giao dịch hay không.
Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được hình thành từ tài sản chung; cùng tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung, đều thuộc tài sản chung. Vì vậy, nếu tiền mã hóa được mua bằng tiền chung, khai thác bằng công sức chung, hoặc nạp vào tài khoản ảo từ thu nhập trong thời kỳ hôn nhân, thì nguyên tắc là tài sản chung.
Ngược lại, nếu tài sản số có trước khi kết hôn, được tặng cho riêng, thừa kế riêng, hoặc hình thành từ nguồn riêng và có chứng cứ tách bạch, thì có cơ sở xác định là tài sản riêng. Ví dụ: một bên mua Bitcoin trước ngày đăng ký kết hôn; hoặc được người thân chuyển tặng riêng một ví tài sản số. Khi ly hôn, phần đó không mặc nhiên chia.
Theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi ly hôn, tài sản chung được chia nhưng không phải lúc nào cũng chia đôi máy móc; Tòa án xem xét công sức đóng góp, hoàn cảnh gia đình, lỗi của mỗi bên và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, con. Tài sản riêng vẫn thuộc người có tài sản, trừ trường hợp đã nhập vào tài sản chung.
Thực tiễn: cần sao kê giao dịch, lịch sử ví, email xác nhận nạp/rút, dữ liệu sàn giao dịch, chứng cứ nguồn tiền để chứng minh nguồn gốc tài sản số khi tranh chấp ly hôn.
Nguyên tắc cốt lõi: tài sản số chỉ được đặt ra để chia khi ly hôn nếu nó có thể được xác định là tài sản theo Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, rồi tiếp tục được xác định là tài sản chung hoặc tài sản riêng theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Khi đã là tài sản chung, việc chia thực hiện theo Điều 59 của Luật này, tức không mặc nhiên chia đôi máy móc, mà xem xét công sức đóng góp, hoàn cảnh của mỗi bên, bảo vệ quyền lợi chính đáng của vợ, chồng và con.
Với tiền mã hóa, tài khoản ảo, hoặc các giá trị số khác, điểm mấu chốt là chứng minh được nguồn hình thành, quyền kiểm soát, và giá trị quy đổi. Nếu coin được mua trong thời kỳ hôn nhân bằng thu nhập chung, hoặc tài khoản ảo tạo ra từ hoạt động kinh doanh chung của vợ chồng, thì về nguyên tắc dễ bị xem là tài sản chung. Ngược lại, nếu một bên chứng minh được tài sản số có trước hôn nhân, được tặng cho riêng, thừa kế riêng, hoặc mua bằng nguồn tiền riêng, thì có cơ sở để xác định là tài sản riêng.
Ví dụ thực tiễn: vợ chồng dùng tiền lương chung mua crypto trên sàn, lưu trong ví do một bên giữ mật khẩu. Khi ly hôn, bên giữ ví không thể chỉ viện lý do “đứng tên một người” để loại trừ chia; phải xem nguồn tiền mua, thời điểm tạo lập, và mức đóng góp của mỗi bên. Tương tự, một tài khoản ảo chứa doanh thu từ shop online của cả hai vợ chồng cũng thường bị xem xét như một phần tài sản chung hoặc lợi ích tài sản chung.
Vì tài sản số khó truy vết, tranh chấp thường nằm ở chứng cứ: lịch sử nạp/rút, sao kê, email xác nhận, mã ví, quyền truy cập, dữ liệu giao dịch. Thiếu chứng cứ, việc yêu cầu chia rất khó.
Khó khăn khi xác định và định giá tài sản số nằm ở chỗ loại tài sản này thường không hiện hữu như tiền mặt, nhà đất, xe cộ, mà tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử, mã khóa, tài khoản, ví số hoặc quyền truy cập trên nền tảng. Theo Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản là căn cứ pháp lý để nhận diện đối tượng có thể thuộc sở hữu, trong khi Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 là cơ sở xác định tài sản chung của vợ chồng, Điều 59 là cơ sở chia khi ly hôn. Vấn đề là, với tài sản số, việc “có tồn tại” chưa đủ; còn phải chứng minh “ai tạo lập, ai kiểm soát, ai đang nắm quyền truy cập”.
Khó khăn thứ nhất là xác minh sở hữu. Nhiều tài sản số đứng tên một tài khoản nhưng nguồn tiền nạp lại từ thu nhập chung; ngược lại, có tài sản do một bên tự mua trước hôn nhân nhưng vẫn lưu trong cùng ví hoặc cùng sàn giao dịch. Ví dụ: vợ chồng cùng mua tiền mã hóa qua một tài khoản giao dịch, nhưng chỉ một người giữ mật khẩu và khóa ví. Khi ly hôn, bên kia rất khó chứng minh số coin hiện còn bao nhiêu, đã chuyển đi đâu, hay đã bị biến động do giao dịch.
Khó khăn thứ hai là định giá. Giá tiền mã hóa thay đổi liên tục theo thị trường; tài khoản ảo, vật phẩm trong game, điểm thưởng, tên miền hay quyền lợi trên nền tảng số có thể có giá trị thực nhưng không có bảng giá chuẩn. Một tài sản hôm nay có giá, ngày mai có thể giảm mạnh hoặc gần như không thanh khoản. Vì vậy, nếu không chốt được thời điểm định giá, việc chia theo Điều 59 rất dễ phát sinh tranh chấp.
Khó khăn thứ ba là chứng cứ. Giao dịch số có thể nằm ở lịch sử ví, email, SMS, log sàn, sao kê ngân hàng, nhưng dữ liệu dễ bị xóa hoặc nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam. Thực tiễn vì thế thường phải rà soát toàn bộ dòng tiền, lịch sử đăng nhập, số dư tài khoản, thời điểm phát sinh giao dịch để làm rõ tài sản nào là tài sản chung, tài sản nào là riêng.
Chứng cứ là điểm then chốt. Theo Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá, quyền tài sản. Vì vậy, tiền mã hóa, tài khoản ảo chỉ được xem xét khi có thể chứng minh được giá trị, quyền kiểm soát, nguồn hình thành. Khi ly hôn, Điều 33 và Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 là căn cứ để xác định đây có phải tài sản chung, rồi mới chia theo nguyên tắc của luật.
Nên thu thập: ảnh chụp màn hình ví điện tử, tài khoản sàn, lịch sử giao dịch, mã giao dịch, địa chỉ ví, email xác nhận, SMS OTP, thông báo nạp/rút, sao kê ngân hàng, chứng từ mua bán bằng tiền chung, tin nhắn trao đổi về việc đầu tư. Nếu có thiết bị đăng nhập, cần giữ nguyên hiện trạng dữ liệu, tránh xóa lịch sử. Dữ liệu gốc luôn mạnh hơn ảnh chụp; nên lưu file xuất từ ứng dụng, file sao kê, email kèm thời gian gửi nhận.
Cách chứng minh thực tiễn: đối chiếu thời điểm tạo tài khoản với thời kỳ hôn nhân; đối chiếu dòng tiền từ tài khoản chung sang sàn hoặc ví; truy vết giao dịch từ địa chỉ ví đến ví nhận; chứng minh lợi nhuận phát sinh trong thời kỳ chung sống. Ví dụ: chồng dùng tiền lương trong hôn nhân mua USDT trên sàn, sau đó chuyển sang ví riêng. Chuỗi chứng cứ này hỗ trợ lập luận đó là tài sản chung, dù đang ở dạng số.
Cách thu thập an toàn: sao lưu ngay khi phát hiện; ghi nhận ngày giờ, nguồn lấy dữ liệu; lưu bản gốc và bản sao; không tự ý đăng nhập trái phép vào tài khoản của bên kia. Nếu không tự thu được, nên yêu cầu Tòa án xem xét, thu thập tài liệu từ ngân hàng, sàn giao dịch, nhà cung cấp dịch vụ, hoặc từ thiết bị chứa dữ liệu liên quan. Điểm mấu chốt: chứng minh được tài sản số tồn tại, ai kiểm soát, lấy từ đâu, giá trị bao nhiêu.
Kiến nghị khi tranh chấp tài sản số: Khi phát sinh ly hôn, đương sự nên yêu cầu Tòa án xem xét tài sản số như một đối tượng tranh chấp độc lập, trên cơ sở Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015 về tài sản và Điều 33, Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 về tài sản chung, chia tài sản khi ly hôn. Vấn đề trọng tâm không nằm ở tên gọi “tiền mã hóa”, “tài khoản ảo”, mà ở chỗ có chứng minh được đó là tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân, có giá trị, có thể xác định quyền kiểm soát, định đoạt hay không.
Kiến nghị thực tiễn: cần thu thập chứng cứ sớm trước khi tài sản bị chuyển dịch, xóa dấu vết, hoặc đổi sang ví khác. Chứng cứ nên gồm: lịch sử giao dịch sàn, ảnh chụp màn hình ví, email xác nhận, sao kê ngân hàng dùng để nạp tiền, tin nhắn thể hiện việc mua bán, quản lý chung, dữ liệu đăng nhập, thiết bị lưu khóa cá nhân. Ví dụ: vợ chồng cùng dùng tiền tiết kiệm chung để mua tiền mã hóa, tài khoản đứng tên một người nhưng giao dịch được tạo lập trong hôn nhân; trường hợp này nên đề nghị xác minh là tài sản chung theo Điều 33. Ngược lại, nếu một bên chứng minh được được tặng cho riêng, thừa kế riêng, hoặc có trước hôn nhân, thì cần đề nghị loại khỏi khối tài sản chia.
Khi yêu cầu chia, nên đề nghị Tòa án xác minh, định giá, phong tỏa hoặc áp dụng biện pháp bảo toàn nếu có nguy cơ tẩu tán; đồng thời yêu cầu chia theo nguyên tắc tại Điều 59, có xét công sức đóng góp, hoàn cảnh mỗi bên, bảo vệ quyền lợi con chưa thành niên nếu có. Thực tiễn cho thấy tài sản số thường biến động nhanh, khó truy vết, nên bên yêu cầu phải trình bày rõ địa chỉ ví, tên sàn, thời điểm giao dịch, nguồn tiền hình thành. Càng cụ thể, khả năng được Tòa án chấp nhận càng cao.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
