Giám hộ cho con chưa thành niên: quy định và thủ tục

1. Giám hộ là gì

Giám hộ là việc cá nhân, tổ chức (gọi chung là người giám hộ) được pháp luật chỉ định hoặc công nhận để thực hiện việc chăm sóc, bảo vệ và đại diện cho người chưa thành niên (dưới 18 tuổi), người mất năng lực hành vi dân sự khi không có năng lực tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Đối với con chưa thành niên, giám hộ phát sinh trong các trường hợp:

• Cha mẹ đã chết, mất tích hoặc không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con.
• Cha mẹ bị Tòa án tuyên bố hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự.
• Cha mẹ bị Tòa án tước quyền chăm sóc, giáo dục con theo Điều 85 Luật Hôn nhân gia đình 2014.
• Không xác định được cha, mẹ.

Bản chất pháp lý của giám hộ là quan hệ đại diện – bảo vệ, được pháp luật công nhận để lấp đần khoảng trống khi người chưa thành niên không có hoặc không thể có người đại diện theo pháp luật tự nhiên (cha mẹ).

Điều 46. Nhập tài sản riêng của vợ, chồng vào tài sản chung 1. Việc nhập tài sản riêng của vợ, chồng vào tài sản chung được thực hiện theo thỏa thuận của vợ chồng. 2. Tài sản được nhập vào tài sản chung mà theo quy định của pháp luật, giao dịch liên quan đến tài sản đó phải tuân theo hình thức nhất định thì thỏa thuận phải bảo đảm hình thức đó. 3. Nghĩa vụ liên quan đến tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung được thực hiện bằng tài sản chung, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Cần phân biệt: giám hộ khác đại diện theo pháp luật của cha mẹ. Cha mẹ là đại diện tự nhiên; người giám hộ là đại diện do pháp luật chỉ định, phát sinh khi quan hệ đại diện tự nhiên không còn khả thi.

2. Khi nào cần giám hộ cho người chưa thành niên

Giám hộ cho người chưa thành niên là việc xác lập vai trò đại diện cho trẻ trong các giao dịch dân sự, nhằm bảo vệ quyền lợi về đời sống, giáo dục và phát triển của trẻ khi cha mẹ không thể thực hiện vai trò đó.

Các trường hợp cần giám hộ cho người chưa thành niên:

• Cha và mẹ đều đã chết hoặc mất tích.
• Cha và mẹ đều bị mất năng lực hành vi dân sự.
• Cha và mẹ đều bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.
• Cha và mẹ đều không có khả năng thực hiện quyền, nghĩa vụ cha mẹ.

Điều 47. Người chưa thành niên được giám hộ

1. Người chưa thành niên được giám hộ khi cha và mẹ đều đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng thực hiện quyền, nghĩa vụ cha mẹ.

2. Người chưa thành niên thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này thì có thể được giám hộ khi có nguyện vọng và được sự đồng ý của người giám hộ đương nhiên.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Ngoài ra, trẻ chưa thành niên có thể được giám hộ khi có nguyện vọng và được sự đồng ý của người giám hộ đương nhiên, dù cha mẹ vẫn còn sống nhưng không đủ điều kiện chăm sóc con.

3. Người giám hộ đương nhiên của con chưa thành niên

Người giám hộ đương nhiên của con chưa thành niên là người có quyền, nghĩa vụ pháp lý tự nhiên đối với trẻ em khi chưa có quyết định tòa án.

• Cha mẹ sinh học, người có quyền nuôi con, người được thụ hưởng tài sản của trẻ.
• Chịu trách nhiệm giáo dục, chăm sóc, bảo vệ, quản lý tài sản.
• Không cần đăng ký giám hộ nếu không có tranh chấp hoặc thay đổi quyền.

Điều 46 Bộ luật Dân sự 2015: “Cha mẹ, người giám hộ, người nuôi dưỡng, người có quyền nuôi con, người có quyền thụ hưởng tài sản của người chưa thành niên, người có quyền quyết định về việc giáo dục, chăm sóc, bảo vệ, và quản lý tài sản của người chưa thành niên là người giám hộ đương nhiên của người chưa thành niên.”

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Quyền: quyết định giáo dục, y tế, tài chính; Nghĩa vụ: bảo đảm lợi ích, quản lý tài sản, đại diện pháp lý.

Thủ tục: khi có tranh chấp, người giám hộ đương nhiên phải nộp hồ sơ đăng ký giám hộ theo Nghị định 123/2015/NĐ‑CP; tòa án xác nhận nếu cần.

4. Quyền, nghĩa vụ của người giám hộ

Quyền, nghĩa vụ của người giám hộ

Người giám hộ được pháp luật công nhận quyền quyết định các vấn đề cốt lõi liên quan đến cuộc sống và tài sản của người chưa thành niên, đồng thời phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ và thúc đẩy quyền lợi hợp pháp của trẻ.

Người giám hộ có quyền quyết định các vấn đề liên quan đến việc nuôi dưỡng, giáo dục, bảo vệ sức khỏe, tài sản của người chưa thành niên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Người giám hộ có nghĩa vụ bảo đảm quyền lợi, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, thực hiện các nghĩa vụ pháp lý thay mặt người chưa thành niên.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

• Quyền: quyết định nơi sinh sống, trường học, phương pháp giáo dục; quản lý tài sản, thu nhập của trẻ.
• Quyền: đại diện pháp lý trong các giao dịch dân sự, hợp đồng, tranh tụng.
• Nghĩa vụ: cung cấp môi trường sinh hoạt, giáo dục, y tế an toàn, phù hợp với nhu cầu phát triển.
• Nghĩa vụ: bảo quản, sử dụng tài sản của trẻ một cách thận trọng, không gây lãng phí.
• Nghĩa vụ: thực hiện các nghĩa vụ thuế, bảo hiểm, pháp lý thay mặt trẻ.

5. Đăng ký giám hộ và thủ tục

Giám hộ cho con chưa thành niên phải đăng ký tại UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc người giám hộ. Trường hợp người giám hộ đương nhiên theo cha mẹ, ông bà thì không bắt buộc đăng ký, nhưng cần đăng ký khi thay đổi người giám hộ hoặc xảy ra tranh chấp về giám hộ.

Thủ tục đăng ký giám hộ gồm các bước:

• Người yêu cầu đăng ký giám hộ nộp hồ sơ tại Bộ phận một cửa UBND cấp xã.
• Hồ sơ gồm: Tờ khai đăng ký giám hộ (theo mẫu); Giấy tờ chứng minh lý do đăng ký (bản án, quyết định ly hôn, giấy chứng tử cha/mẹ, giấy xác nhận khuyết tật...); Bản sao giấy tờ nhân thân của người giám hộ và người được giám hộ.
• Cán bộ tiếp nhận kiểm tra hồ sơ, xác minh điều kiện người giám hộ.
• Trong thời hạn 3 ngày làm việc, UBND cấp xã đăng ký và cập nhật vào Sổ hộ tịch.
• Trường hợp từ chối, UBND phải trả lời bằng văn bản nêu rõ lý do.

Việc đăng ký giám hộ được thực hiện theo quy định của pháp luật về hộ tịch. UBND cấp xã nơi thường trú của người được giám hộ hoặc người giám hộ có thẩm quyền đăng ký giám hộ.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Lưu ý: Tranh chấp về giám hộ hoặc đề nghị thay đổi người giám hộ được giải quyết tại TAND cấp huyện theo quy trình tố tụng dân sự.

6. Chấm dứt giám hộ

Giám hộ chấm dứt khi người được giám hộ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; người được giám hộ có đủ điều kiện tự quản lý tài sản; người giám hộ không còn đủ điều kiện bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ; theo yêu cầu của người được giám hộ có đủ năng lực hành vi dân sự về một phần hoặc toàn bộ nội dung giám hộ.

"Điều 46. Chấm dứt giám hộ
1. Giám hộ chấm dứt trong các trường hợp sau đây:
a) Người được giám hộ đã thành niên hoặc năng lực hành vi dân sự đã được khôi phục;
b) Người được giám hộ có đủ khả năng về tài chính để tự quản lý tài sản;
c) Người giám hộ không còn đủ điều kiện bảo đảm việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình theo quy định tại Điều 47 của Bộ luật này;
d) Theo yêu cầu của người được giám hộ có đủ năng lực hành vi dân sự về một phần hoặc toàn bộ nội dung giám hộ.
2. Khi giám hộ chấm dứt, người giám hộ, người được giám hộ phải thanh toán các nghĩa vụ tài sản trong phạm vi giám hộ, trừ trường hợp Điều 48 khoản 2 của Bộ luật này."

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

• Theo yêu cầu: Người giám hộ, người được giám hộ hoặc người có quyền, lợi ích liên quan gửi đơn đến UBND cấp xã nơi đăng ký giám hộ.
• Hồ sơ: Đơn yêu cầu chấm dứt giám hộ; bản sao giấy tờ chứng minh lý do chấm dứt (giấy khai sinh, quyết định khôi phục năng lực, giấy xác nhận tài chính...).
• Thẩm quyền: UBND cấp xã ra quyết định chấm dứt giám hộ; cập nhật sổ hộ tịch.
• Nghĩa vụ tài sản: Người giám hộ bàn giao tài sản, thanh toán chi phí phát sinh trong thời gian giám hộ theo thỏa thuận hoặc quyết định của Tòa án.

Khi con chưa thành niên đủ 18 tuổi, quyền giám hộ đương nhiên của cha mẹ chấm dứt mà không cần thủ tục hành chính; cha mẹ tự quản lý tài sản chung, riêng của con theo thỏa thuận.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 46-52
• Nghị định 123/2015/NĐ-CP - đăng ký giám hộ