Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là hành vi sử dụng trái phép đối tượng quyền sở hữu trí tuệ (sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng...) mà không được phép của chủ thể quyền. Khi bị xâm phạm, chủ thể quyền có thể lựa chọn hoặc kết hợp các nhóm biện pháp theo Điều 199 Luật Sở hữu trí tuệ (hợp nhất 67/VBHN-VPQH 2026): biện pháp dân sự, biện pháp hành chính, biện pháp hình sự và các biện pháp kiểm soát biên giới.
Biện pháp dân sự là nhóm phổ biến nhất, được áp dụng khi chủ thể quyền khởi kiện tại Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự. Theo Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ, Tòa án có thể áp dụng: buộc chấm dứt hành vi xâm phạm; buộc xin lỗi, cải chính công khai; buộc bồi thường thiệt hại; buộc tiêu hủy, phân phối hoặc đưa vào sử dụng không nhằm mục đích thương mại đối với hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu, phương tiện chủ yếu dùng để sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm.
Bồi thường thiệt hại được thực hiện theo nguyên tắc bồi thường toàn bộ và kịp thời, gồm thiệt hại về vật chất (tài sản bị mất, giảm sút; lợi nhuận giảm sút; cơ hội kinh doanh bị mất; chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại) và thiệt hại về tinh thần. Mức bồi thường có thể xác định theo thiệt hại thực tế, thu nhập mà bên xâm phạm thu được, hoặc giá chuyển giao quyền sử dụng đối tượng quyền.
Biện pháp hành chính được áp dụng khi hành vi xâm phạm chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự và thuộc thẩm quyền xử lý của các cơ quan như Thanh tra, Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, Ủy ban nhân dân các cấp. Theo Điều 211 Luật Sở hữu trí tuệ, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ gây thiệt hại cho tác giả, chủ sở hữu quyền, người tiêu dùng hoặc xã hội sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính. Các hình thức xử phạt gồm cảnh cáo, phạt tiền và các biện pháp khắc phục hậu quả như tịch thu hàng hóa, tang vật, phương tiện, buộc tháo gỡ, xóa thông tin vi phạm, buộc cải chính công khai.
Về lĩnh vực quyền tác giả và quyền liên quan, hiện nay áp dụng Nghị định số 341/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan, có hiệu lực từ ngày 15/02/2026. Mức phạt tiền tối đa đối với cá nhân là 250 triệu đồng, đối với tổ chức là 500 triệu đồng.
Về lĩnh vực sở hữu công nghiệp (sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, chỉ dẫn địa lý...), việc xử phạt được thực hiện theo Nghị định số 99/2013/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 126/2021/NĐ-CP và Nghị định số 46/2024/NĐ-CP. Cần kiểm tra các văn bản sửa đổi, bổ sung mới nhất trước khi áp dụng.
Khi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, chủ thể có hành vi sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Đây là biện pháp mạnh nhất, mang tính răn đe cao.
Điều 225 Bộ luật Hình sự quy định tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan: người nào sao chép tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình hoặc phân phối đến công chúng mà không được phép của chủ thể quyền, với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính, hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền theo mức quy định, thì bị xử lý hình sự. Tùy mức độ, người phạm tội có thể bị phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù.
Điều 226 Bộ luật Hình sự quy định tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp: người nào cố ý xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam mà đối tượng là hàng hóa giả mạo, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu theo mức quy định, thì bị xử lý hình sự với các hình phạt tương tự.
Việc truy cứu được thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự thông qua các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử của cơ quan tiến hành tố tụng.
Trong tố tụng dân sự, chủ thể quyền có thể yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 để ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng, bảo vệ chứng cứ hoặc bảo đảm việc thi hành án, gồm: buộc tạm giữ hàng hóa, tang vật, phương tiện; buộc ngừng cung cấp dịch vụ tại nơi xảy ra hành vi; buộc niêm phong, kê biên, phong tỏa tài sản... Luật Sở hữu trí tuệ cho phép yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trước khi nộp đơn khởi kiện hoặc trong quá trình tố tụng, kèm nghĩa vụ bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác theo quy định.
Bên cạnh đó, kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu liên quan đến sở hữu trí tuệ (kiểm soát biên giới) do cơ quan Hải quan thực hiện. Theo Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ, chủ thể quyền có thể đề nghị cơ quan Hải quan kiểm soát hàng hóa có dấu hiệu giả mạo sở hữu trí tuệ, gồm hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý và hàng hóa xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Các hình thức kiểm soát gồm tạm dừng làm thủ tục hải quan và kiểm tra, giám sát, với nghĩa vụ nộp đơn, cung cấp chứng cứ và bảo đảm theo quy định.
Việc lựa chọn biện pháp phụ thuộc vào: tính chất, mức độ của hành vi xâm phạm; mục đích của chủ thể quyền (chấm dứt nhanh hành vi, thu hồi bồi thường, hay xử lý nghiêm người vi phạm); khả năng thu thập chứng cứ; chi phí và thời gian; phạm vi lãnh thổ (trong nước hay có yếu tố xuất nhập khẩu).
Trong thực tế, chủ thể quyền có thể kết hợp nhiều biện pháp: vừa yêu cầu xử lý hành chính khi phát hiện vi phạm, vừa khởi kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại, hoặc dùng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn chặn ngay hành vi. Mỗi biện pháp có ưu, nhược điểm riêng: hành chính nhanh, chi phí thấp nhưng không giải quyết trọn vẹn bồi thường; dân sự bồi thường triệt để nhưng thủ tục kéo dài; hình sự răn đe cao nhưng yêu cầu chứng minh nghiêm ngặt; kiểm soát biên giới phù hợp với hàng hóa xuất nhập khẩu.
Hệ thống pháp luật Việt Nam đã xây dựng cơ chế xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tương đối đầy đủ với bốn nhóm biện pháp: dân sự, hành chính, hình sự và kiểm soát biên giới cùng các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Việc lựa chọn biện pháp cần dựa trên đánh giá cụ thể từng vụ việc.
Khi áp dụng, cần lưu ý:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
