Đồng phạm: điều kiện xác định, vai trò và trách nhiệm hình sự

Điều 17. Trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng Trong quá trình tiến hành tố tụng, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải nghiêm chỉnh thực hiện quy định của pháp luật và phải chịu trách nhiệm về hành vi, quyết định của mình. Người vi phạm pháp luật trong việc giữ người trong trường hợp khẩn cấp, bắt, giam, giữ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án thì tuỳ tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của luật.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Đồng phạm là gì

Đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), đồng phạm gồm người tổ chức, thực hành, xúi giục, giúp sức. Điểm mấu chốt là sự câu kết về ý chí và cùng hướng tới việc phạm tội; không phải cứ nhiều người cùng xuất hiện tại hiện trường là đồng phạm.

Về bản chất, đồng phạm có hai dấu hiệu chính: chủ thể có từ hai người trở lên và cùng cố ý. “Cùng cố ý” nghĩa là mỗi người đều biết hành vi phạm tội, nhận thức được vai trò của mình, vẫn tham gia để đạt mục đích chung. Vì vậy, người trực tiếp gây ra hậu quả không phải là người duy nhất chịu trách nhiệm; người lập kế hoạch, rủ rê, chuẩn bị công cụ, cảnh giới, che giấu… nếu có sự thống nhất ý chí, đều có thể bị coi là đồng phạm. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đặt ra yêu cầu phát hiện chính xác, xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội theo Điều 1, Điều 2; từ đó, trong vụ án có đồng phạm, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ vai trò, hành vi, mức độ tham gia của từng người.

Ví dụ thực tiễn: A lên kế hoạch trộm xe máy, B chuẩn bị chìa khóa, C đứng ngoài cảnh giới, D trực tiếp dắt xe đi. Nếu các bên bàn bạc trước, cùng thống nhất thực hiện, thì A có thể là người tổ chức, B và C là người giúp sức, D là người thực hành. Tất cả đều có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về cùng một tội danh, nhưng mức hình phạt không nhất thiết như nhau; phụ thuộc vai trò, tính chất, mức độ tham gia và hậu quả do hành vi gây ra.

Kết luận: Đồng phạm là cùng cố ý phạm tội với người khác. Phân biệt đúng vai trò là cơ sở xác định đúng trách nhiệm hình sự, tránh bỏ lọt người phạm tội, cũng như tránh xử lý vượt quá phần hành vi của từng người.

2. Điều kiện để xác định đồng phạm

Điều kiện để xác định đồng phạm được quy định tại Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015: đây là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Từ quy định này, muốn xác định đồng phạm phải có đủ các dấu hiệu cốt lõi sau:

• Có từ hai người trở lên tham gia.
• Cùng cố ý: các bên đều nhận thức được hành vi phạm tội, cùng mong muốn hoặc cùng bỏ mặc cho tội phạm xảy ra.
• Cùng thực hiện một tội phạm: có sự phối hợp trong một chỉnh thể hành vi phạm tội, không phải mỗi người thực hiện một hành vi hoàn toàn độc lập.

Điều 17 cũng nêu các vai trò đồng phạm: người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức. Vì vậy, trong thực tiễn, không phải ai tham gia cũng bị coi như nhau; cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ ý chí chung và vai trò cụ thể của từng người để xử lý đúng tính chất, mức độ.

Ví dụ: A bàn với B, C trộm cắp tài sản. A phân công, B phá khóa, C chở xe tẩu thoát. Nếu cả ba đều biết trước mục đích, thống nhất thực hiện, đây là đồng phạm. Trái lại, nếu C chỉ cho đi nhờ xe, không biết việc phạm tội, C không có dấu hiệu cố ý cùng thực hiện, nên không đủ căn cứ xác định đồng phạm đối với C.

Về tố tụng, khi giải quyết vụ án có đồng phạm, cơ quan có thẩm quyền phải làm rõ từng người tham gia, hành vi, động cơ, mức độ lỗi; bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, đúng vai trò, tránh lẫn lộn giữa người chủ mưu với người giúp sức hoặc người thực hành.

3. Phân loại: người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức

Căn cứ pháp lý: Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017; Điều 1, Điều 2 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Theo Điều 17 BLHS 2015, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Trong vụ án, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ vai trò từng người, vì mỗi người chịu trách nhiệm hình sự theo tính chất, mức độ tham gia; phần vượt quá của người thực hành không đương nhiên buộc các đồng phạm khác chịu.

• Người tổ chức: chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc phạm tội; thường lập kế hoạch, phân công, điều phối. Ví dụ: A vạch kế hoạch trộm cắp, chọn mục tiêu, giao B cảnh giới, C phá khóa. Đây là vai trò nguy hiểm nhất, thường bị xem xét nghiêm hơn.
• Người thực hành: trực tiếp thực hiện hành vi cấu thành tội phạm. Ví dụ: người trực tiếp đột nhập lấy tài sản, trực tiếp đánh nạn nhân, trực tiếp giao ma túy. Đây là người hiện thực hóa ý chí phạm tội thành hành vi cụ thể.
• Người xúi giục: kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác phạm tội. Ví dụ: D liên tục cổ vũ, thuê, hứa chia tiền để E đi gây thương tích. Nếu lời xúi giục là nguyên nhân làm phát sinh ý định phạm tội, trách nhiệm hình sự được đặt ra.
• Người giúp sức: tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc phạm tội. Ví dụ: cung cấp công cụ, cho mượn xe, chỉ đường tẩu thoát, canh gác. Giúp sức không trực tiếp thực hiện tội phạm nhưng hỗ trợ đáng kể cho việc phạm tội.

Trong tố tụng hình sự, việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử phải bảo đảm phát hiện chính xác, xử lý công minh, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Do đó, khi vụ án có đồng phạm, hồ sơ phải tách bạch hành vi, động cơ, phương thức tham gia của từng người; tránh gộp chung làm mờ ranh giới giữa tổ chức, thực hành, xúi giục, giúp sức.

4. Trách nhiệm hình sự của từng vai trò

Trách nhiệm hình sự của từng vai trò trong đồng phạm được xác định theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017): người đồng phạm gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức; cùng thực hiện một tội phạm, nhưng không phải ai cũng chịu trách nhiệm như nhau. Khi lượng hình, phải nhìn vào tính chất, mức độ tham gia của từng người, không máy móc chia đều hình phạt.

Người tổ chức thường là người chủ mưu, cầm đầu, điều hành việc phạm tội; vì vậy, trách nhiệm hình sự thường nặng nhất. Người thực hành là người trực tiếp thực hiện hành vi cấu thành tội phạm, nên chịu trách nhiệm trực tiếp về hậu quả do hành vi của mình gây ra. Người xúi giục làm nảy sinh ý chí phạm tội ở người khác; người giúp sức tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần cho việc phạm tội. Hai vai trò này vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chung, nhưng mức độ trách nhiệm thường nhẹ hơn người tổ chức, người thực hành, tùy phần việc cụ thể.

Nguyên tắc xử lý người đồng phạm trong Bộ luật Hình sự là xử lý đúng vai trò, đúng mức độ nguy hiểm của hành vi. Ví dụ, một người lên kế hoạch trộm cắp, phân công nhiệm vụ; người khác trực tiếp vào nhà lấy tài sản; người thứ ba canh gác; người thứ tư cho mượn xe biết rõ mục đích phạm tội. Cùng bị truy cứu về tội trộm cắp, nhưng người lên kế hoạch và người trực tiếp lấy tài sản thường bị xem xét nặng hơn người giúp sức.

Về tố tụng, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử nhằm phát hiện chính xác, xử lý công minh, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội (Điều 1, Điều 2). Do đó, trong vụ án đồng phạm, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ ai tổ chức, ai thực hành, ai xúi giục, ai giúp sức; tránh gộp chung trách nhiệm hoặc bỏ sót vai trò.

5. Phạm tội có tổ chức và đồng phạm giản đơn

Phạm tội có tổ chức là dạng đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ hơn đồng phạm giản đơn. Theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm; trong đó, phạm tội có tổ chức thể hiện ở sự bàn bạc, phân công, phối hợp tương đối ổn định, chuẩn bị trước cách thức thực hiện và che giấu hành vi. Đây là dấu hiệu làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội, nên khi xử lý phải xem xét kỹ vai trò từng người theo nguyên tắc xử lý người đồng phạm của Bộ luật Hình sự.

Đồng phạm giản đơn là trường hợp nhiều người cùng cố ý thực hiện tội phạm nhưng không có sự cấu kết chặt chẽ, không phân công vai trò rõ ràng, thường hình thành ngay khi thực hiện hành vi hoặc trong tình huống phát sinh. Ví dụ, hai người cùng tham gia đánh người, cùng dùng vũ lực để chiếm đoạt tài sản mà không có kế hoạch từ trước; hoặc một người rủ người khác cùng trộm cắp, cả hai cùng trực tiếp thực hiện, nhưng không có tổ chức, không có sự điều hành thống nhất.

Phân biệt thực tiễn nằm ở mức độ chuẩn bị và phối hợp. Nếu có bàn bạc từ trước, phân vai như người cầm đầu, người thực hành, người cảnh giới, người tẩu tán tài sản, vụ án thường nghiêng về phạm tội có tổ chức. Nếu chỉ cùng ý chí nhất thời, cùng thực hiện hành vi, không tổ chức chặt chẽ, đó là đồng phạm giản đơn.

Ý nghĩa tố tụng là cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ vai trò từng người trong vụ án đồng phạm để xác định trách nhiệm hình sự tương ứng, tránh quy kết chung chung. Mỗi người chỉ phải chịu trách nhiệm trong phạm vi hành vi, lỗi và vai trò của mình.

• Ví dụ 1: Nhóm A lên kế hoạch, phân công cảnh giới, đột nhập, vận chuyển tài sản.
• Ví dụ 2: Hai người gặp nhau, cùng lúc dùng tay chân đánh nạn nhân, không chuẩn bị trước.

Kết luận: Phạm tội có tổ chức là đồng phạm có tính liên kết, phân công, chuẩn bị; đồng phạm giản đơn là cùng cố ý thực hiện nhưng không có cấu kết chặt chẽ. Phân biệt đúng là căn cứ để định tội, lượng hình và xử lý đúng người, đúng vai trò.

6. Hậu quả pháp lý khi bị xác định là đồng phạm

Hậu quả pháp lý khi bị xác định là đồng phạm là bị đặt vào cùng một vụ án hình sự với người thực hành tội phạm chính, từ đó phải chịu trách nhiệm hình sự theo vai trò, mức độ tham gia của mình. Theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm; vì vậy, không ai trong nhóm được coi là “đứng ngoài” hậu quả pháp lý của hành vi phạm tội đã cùng tham gia.

Hệ quả trực tiếp là cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đúng vai trò từng người: người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức. Đây là căn cứ để cá thể hóa trách nhiệm hình sự, tránh xử lý máy móc như thể mọi người đều có mức độ lỗi như nhau. Nói cách khác, cùng là đồng phạm nhưng mức hình phạt có thể khác nhau, vì pháp luật không chỉ nhìn vào kết quả gây ra mà còn xem xét mức độ tham gia, động cơ, phương thức liên kết.

Về nguyên tắc xử lý, người đồng phạm bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong phạm vi hành vi và ý chí cùng tham gia. Nếu một người chỉ giúp sức, vai trò của họ thường được đánh giá nhẹ hơn người tổ chức hoặc người thực hành. Ví dụ thực tiễn: trong vụ trộm cắp, người trực tiếp đột nhập là người thực hành; người cảnh giới hoặc chở đi gây án có thể bị xác định là người giúp sức. Cùng một vụ án, hậu quả pháp lý khác nhau vì vai trò khác nhau.

Về tố tụng, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đặt ra nhiệm vụ “bảo đảm phát hiện chính xác và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội”. Do đó, khi có đồng phạm, cơ quan điều tra, truy tố, xét xử phải làm rõ từng người đã tham gia như thế nào, tránh bỏ sót người liên quan hoặc quy kết vượt quá phần hành vi của họ.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Hình sự 2015 (100/2015/QH13, sửa đổi, bổ sung 2017) - Điều 17
• Bộ luật Hình sự 2015 - nguyên tắc xử lý người đồng phạm
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (101/2015/QH13) - xử lý đồng phạm trong vụ án