Điều 82. Nghĩa vụ, quyền của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn 1. Cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi. 2. Cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con. 3. Sau khi ly hôn, người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở. Cha, mẹ không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con thì người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom con của người đó.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Theo quy định tại Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, cha, mẹ không trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn vẫn có đầy đủ nghĩa vụ và quyền đối với con, ngoại trừ nghĩa vụ trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng thuộc về người trực tiếp nuôi con. Cụ thể, người không trực tiếp nuôi con có các nghĩa vụ sau đây.
Thứ nhất, nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống cùng người trực tiếp nuôi. Khoản 1 Điều 82 quy định cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống với người trực tiếp nuôi. Điều này có nghĩa người không trực tiếp nuôi không được tự ý đưa con đi khỏi nơi cư trú hoặc ngăn cản con sống cùng người trực tiếp nuôi, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc theo quyết định của Tòa án.
Thứ hai, nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con. Khoản 2 Điều 82 quy định cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con. Mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận hoặc do Tòa án quyết định trên cơ sở thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con. Đây là nghĩa vụ bắt buộc, không thể từ bỏ. Trong thực tiễn, nhiều trường hợp người không trực tiếp nuôi con không thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, dẫn đến việc người trực tiếp nuôi con phải khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định tại Điều 119 và Điều 120 của Luật này.
Thứ ba, nghĩa vụ tạo điều kiện cho con gặp gỡ, thăm nom mà không bị cản trở. Khoản 3 Điều 82 quy định sau khi ly hôn, người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con; không ai được cản trở người đó thực hiện quyền này. Tuy nhiên, nếu người không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom theo quy định tại khoản 2 Điều 82 và Điều 83 của Luật.
Ví dụ thực tiễn: Anh A và chị B ly hôn, con C (5 tuổi) do chị B trực tiếp nuôi. Anh A có nghĩa vụ cấp dưỡng 3 triệu đồng/tháng và có quyền thăm con mỗi cuối tuần. Nếu anh A không đóng cấp dưỡng, chị B có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế. Nếu chị B ngăn cản anh A thăm con, anh A có thể yêu cầu Tòa án giải quyết. Ngược lại, nếu anh A thường xuyên đón con đi chơi quá khuya hoặc nói xấu chị B trước mặt con, chị B có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom của anh A.
Như vậy, nghĩa vụ của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con không chỉ dừng lại ở việc cấp dưỡng mà còn bao gồm việc tôn trọng cuộc sống của con với người trực tiếp nuôi, duy trì mối quan hệ cha mẹ – con cái một cách lành mạnh. Tất cả các nghĩa vụ này đều hướng tới mục tiêu bảo vệ quyền lợi tốt nhất của con, phù hợp với nguyên tắc quy định tại Điều 81 của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Khi ly hôn, cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con, căn cứ theo khoản 2 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: "Cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con". Đây là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, không thể khước từ, nhằm bảo đảm quyền lợi về vật chất và tinh thần của con sau khi cha mẹ không còn chung sống. Khoản 1 Điều 82 khẳng định cha mẹ không trực tiếp nuôi con vẫn có quyền, nghĩa vụ thăm nom, chăm sóc, giáo dục con; cấp dưỡng là một phần trong nghĩa vụ đó.
Mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con (Điều 116 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014). Phương thức cấp dưỡng có thể định kỳ hàng tháng, quý hoặc một lần. Trong thực tiễn, tranh chấp thường xảy ra khi người cấp dưỡng cố tình chậm trễ hoặc không thực hiện nghĩa vụ. Ví dụ: Anh A có thu nhập 20 triệu đồng/tháng, sau ly hôn được giao nuôi con 5 tuổi, Tòa án buộc chị B (mẹ không trực tiếp nuôi con) phải cấp dưỡng 5 triệu đồng/tháng (khoảng 25% thu nhập) cho đến khi con đủ 18 tuổi. Nếu chị B không tự nguyện thi hành, anh A có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế.
Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con sau ly hôn phải bảo đảm quyền lợi về mọi mặt của con. Người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu người kia thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 83). Nghĩa vụ cấp dưỡng chấm dứt khi con đủ 18 tuổi, con được nhận làm con nuôi, hoặc khi người có nghĩa vụ cấp dưỡng hoặc người được cấp dưỡng chết (Điều 118). Trường hợp người không trực tiếp nuôi con gặp khó khăn đột xuất, có thể yêu cầu tạm miễn hoặc thay đổi mức cấp dưỡng theo quy định tại Điều 119. Luật cũng nghiêm cấm hành vi cản trở quyền thăm nom con (khoản 3 Điều 82) và buộc người trực tiếp nuôi con phải tạo điều kiện cho người kia thực hiện quyền này.
Quyền sống chung của con với cha mẹ là một trong những quyền nhân thân cơ bản của trẻ em, được pháp luật hôn nhân và gia đình bảo vệ ngay cả sau khi cha mẹ ly hôn. Mặc dù Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con và không ai được cản trở, nhưng về bản chất, "thăm nom" không chỉ là gặp gỡ tạm thời mà bao hàm quyền được đưa con về sống cùng trong thời gian nhất định theo thỏa thuận hoặc theo quyết định của Tòa án. Đây chính là nền tảng của nguyên tắc tôn trọng quyền sống chung của con.
Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 khẳng định sau ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Quyền sống chung của con với người không trực tiếp nuôi dưỡng được thực hiện thông qua các khoảng thời gian ở cùng cha hoặc mẹ vào cuối tuần, ngày lễ, hoặc kỳ nghỉ dài. Người trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ tạo điều kiện để con được thực hiện quyền này, không được ngăn cản hay gây khó khăn cho bên còn lại trong việc đón con về sống chung theo thỏa thuận hoặc phán quyết của Tòa án. Điều 83 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định rõ cha mẹ trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được duy trì mối quan hệ với người kia.
Trong thực tiễn, vi phạm nguyên tắc này thường biểu hiện qua hành vi cha mẹ trực tiếp nuôi con cố tình không cho con sống cùng bên kia vào thời gian đã thỏa thuận, gây khó khăn trong việc đón con, hoặc có hành vi xúi giục, kích động con ghét bỏ cha mẹ bên kia. Hành vi này xâm phạm nghiêm trọng quyền sống chung và quyền được chăm sóc của con. Tòa án trong các vụ việc về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn thường xem xét yếu tố bên trực tiếp nuôi con có cản trở quyền sống chung của con với người kia hay không, bởi đó là căn cứ cho thấy người đó không còn bảo đảm quyền lợi tốt nhất cho con. Quyền sống chung này, vì vậy, không chỉ là quyền của cha mẹ mà trước hết là quyền của con, được pháp luật bảo vệ tuyệt đối vì lợi ích tốt nhất của trẻ em.
Sau khi ly hôn, cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con có quyền và nghĩa vụ thăm nom con theo quy định tại khoản 3 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Đây là một trong những quyền nhân thân quan trọng, nhằm duy trì mối quan hệ tình cảm giữa cha, mẹ và con sau khi gia đình tan vỡ. Pháp luật nghiêm cấm hành vi cản trở người không trực tiếp nuôi con thực hiện quyền này; bất kỳ cá nhân, tổ chức nào cũng không được gây khó khăn hoặc ngăn cấm việc thăm nom trái pháp luật.
Về phía người trực tiếp nuôi con, Điều 83 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định nghĩa vụ phải tạo điều kiện thuận lợi cho bên kia được thăm nom con. Nếu người trực tiếp nuôi con cố tình cản trở, bên không trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án can thiệp. Ví dụ thực tiễn: A và B ly hôn, B là người trực tiếp nuôi con. A có quyền đến thăm con vào cuối tuần, nhưng B nhiều lần từ chối hoặc dời lịch vô lý. Trường hợp này, A có thể nộp đơn yêu cầu Tòa án buộc B thực hiện đúng nghĩa vụ tạo điều kiện thăm nom theo quy định tại khoản 1 Điều 83.
Tuy nhiên, quyền thăm nom con không phải là tuyệt đối. Theo khoản 5 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nếu người không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con thì người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom của người đó. Ví dụ: người cha thường xuyên uống rượu khi đón con, nói xấ người mẹ trước mặt con, hoặc đưa con đi chơi quá khuya ảnh hưởng sức khỏe. Tòa án sẽ xem xét mức độ vi phạm và quyết định hạn chế quyền thăm nom (có thể tạm ngừng hoặc giám sát việc thăm nom).
Khi giải quyết các tranh chấp liên quan đến quyền thăm nom, Tòa án luôn lấy lợi ích tốt nhất của con làm tiêu chí hàng đầu, phù hợp với tinh thần của Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Việc thực thi quyền này cần bảo đảm hài hòa giữa quyền của cha mẹ và quyền được phát triển lành mạnh của con.
Quyền thăm nom con sau ly hôn của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con được ghi nhận tại khoản 3 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: "Sau khi ly hôn, người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở". Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối. Cùng khoản này quy định rõ giới hạn: "Cha, mẹ không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con thì người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom con".
Hành vi bị coi là lạm dụng quyền thăm nom bao gồm: xúi giục con chống lại người trực tiếp nuôi dưỡng; bạo lực thể chất hoặc tinh thần đối với con; cho con tiếp xúc với môi trường độc hại; thường xuyên đưa đón con không đúng thời gian, địa điểm thỏa thuận gây xáo trộn sinh hoạt và học tập của con. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án căn cứ vào Điều 81 và Điều 83 của Luật để xem xét yêu cầu hạn chế quyền thăm nom, bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ em.
Ví dụ thực tiễn: Anh A (không trực tiếp nuôi con) thường đón con vào cuối tuần nhưng nhiều lần đưa con đi uống rượu, cho con xem nội dung bạo lực, nói xấu chị B (người trực tiếp nuôi con) trước mặt con. Hành vi này gây ảnh hưởng xấu đến tâm lý và sự phát triển nhân cách của trẻ. Chị B có quyền làm đơn yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom của anh A. Tòa án có thể áp dụng biện pháp như: giảm thời gian thăm nom, yêu cầu thăm nom có giám sát, hoặc tạm ngừng quyền thăm nom trong một thời gian nhất định.
Như vậy, pháp luật dung hòa giữa quyền thăm nom của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con và quyền được bảo vệ của trẻ em. Khi quyền thăm nom bị lạm dụng, người trực tiếp nuôi con có thể khởi kiện ra Tòa án để được bảo vệ, và Tòa án sẽ có thẩm quyền quyết định mức độ hạn chế phù hợp trên cơ sở bảo đảm lợi ích mọi mặt của con.
Khi yêu cầu Tòa án xử lý tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ, quyền của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con sau ly hôn, đương sự cần lưu ý các nội dung sau đây căn cứ Điều 81, Điều 82 và Điều 83 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.
Thứ nhất, về quyền thăm nom con. Khoản 3 Điều 82 quy định người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con; không ai được
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
