Điều 624 BLDS 2015: Di chúc

Điều 624. Di chúc Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Nội dung Điều 624 BLDS 2015

Điều 624 BLDS 2015 quy định: “Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.” Đây là căn cứ pháp lý xác định bản chất của di chúc: một hành vi pháp lý đơn phương, thể hiện ý chí cuối cùng của người có tài sản đối với việc định đoạt tài sản sau khi qua đời.

Từ quy định này, có thể thấy di chúc không làm phát sinh việc chuyển tài sản ngay khi lập, mà chỉ có hiệu lực trong phạm vi, thời điểm luật định sau khi người lập di chúc chết. Ý chí trong di chúc phải là ý chí của cá nhân, nên pháp luật không coi đây là sự thỏa thuận giữa các bên. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân chia phần di sản, để lại cho nhiều người hoặc chỉ định một phần tài sản cho người khác theo ý chí của mình, miễn không trái quy định về di chúc hợp pháp.

Quy định tại Điều 625 BLDS 2015 cho thấy người lập di chúc phải có năng lực chủ thể phù hợp; đồng thời Điều 630 BLDS 2015 yêu cầu di chúc hợp pháp phải đáp ứng các điều kiện về chủ thể, ý chí tự nguyện, nội dung và hình thức. Vì vậy, một bản di chúc chỉ có giá trị khi được lập trong trạng thái minh mẫn, tự nguyện, nội dung không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội, và bảo đảm đúng hình thức luật định.

Ví dụ thực tiễn: một người cha lập di chúc để lại căn nhà cho con gái út sau khi qua đời. Nếu ông lập di chúc khi còn minh mẫn, tự nguyện, nội dung rõ ràng và đúng hình thức, thì căn nhà sẽ được phân chia theo ý chí đó. Ngược lại, nếu di chúc được lập khi ông không còn minh mẫn hoặc bị ép buộc, di chúc có thể không được công nhận hợp pháp theo Điều 630 BLDS 2015.

2. Khái niệm di chúc và bản chất pháp lý

Di chúc là sự thể hiện ý chí cá nhân đối với việc định đoạt tài sản của mình cho người khác sau khi chết, nên đây là một thiết chế pháp lý gắn chặt với quyền tự do ý chí trong quan hệ dân sự. Theo Điều 624 BLDS 2015, di chúc là căn cứ để cá nhân quyết định tài sản của mình sẽ được chuyển cho ai, chuyển như thế nào, vào thời điểm phát sinh hiệu lực là sau khi người lập di chúc chết. Vì vậy, di chúc không phải giao dịch chuyển quyền ngay lập tức, mà là sự chuẩn bị trước về mặt pháp lý cho việc thừa kế.

Về bản chất pháp lý, di chúc là hành vi pháp lý đơn phương. Ý chí của một bên là người lập di chúc đủ để làm phát sinh hậu quả pháp lý nếu đáp ứng điều kiện luật định. Tính đơn phương này thể hiện ở chỗ người thừa kế không cần tham gia ký kết để di chúc có hiệu lực. Tuy nhiên, quyền tự định đoạt đó không tuyệt đối; nó phải đặt trong khuôn khổ của luật dân sự, bảo đảm nguyên tắc tự do, tự nguyện, thiện chí, trung thực và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo các nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự.

Điều 625 BLDS 2015 cho thấy chủ thể lập di chúc phải là người có năng lực phù hợp theo luật, có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, đồng thời việc lập di chúc phải tự nguyện. Đây là cơ sở để khẳng định giá trị ý chí đích thực của người để lại tài sản. Thực tiễn thường gặp: một người già muốn để lại nhà đất cho con út bằng di chúc viết tay; nếu khi lập di chúc người đó minh mẫn, không bị ép buộc, nội dung rõ ràng, thì ý chí này được pháp luật tôn trọng.

Điều 630 BLDS 2015 là thước đo tính hợp pháp của di chúc. Di chúc chỉ có giá trị khi đáp ứng điều kiện luật định về chủ thể, nội dung, hình thức. Do đó, di chúc hợp pháp vừa là công cụ bảo vệ quyền định đoạt tài sản của cá nhân, vừa là căn cứ ổn định việc phân chia di sản sau khi người để lại di sản chết.

3. Di chúc là hành vi pháp lý đơn phương

Di chúc là hành vi pháp lý đơn phương vì ý chí làm phát sinh hiệu lực pháp luật chỉ xuất phát từ một bên là người lập di chúc. Theo Điều 624 BLDS 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Từ bản chất này, việc lập di chúc không phải là sự thỏa thuận giữa các bên, không cần sự chấp nhận trước của người thừa kế mới phát sinh giá trị pháp lý.

Đặc điểm “đơn phương” thể hiện rất rõ ở Điều 625 BLDS 2015 về người lập di chúc. Chỉ cá nhân có năng lực phù hợp theo luật mới được quyền lập di chúc, và việc định đoạt tài sản sau khi chết là quyền nhân thân gắn với ý chí riêng của chính người đó. Nói cách khác, người lập di chúc có quyền tự mình quyết định ai được hưởng di sản, hưởng bao nhiêu, theo điều kiện nào; người thừa kế không có quyền cùng tham gia tạo lập di chúc như một hợp đồng.

Tuy nhiên, vì là hành vi pháp lý đơn phương nên di chúc chỉ có hiệu lực khi đáp ứng điều kiện luật định. Điều 630 BLDS 2015 yêu cầu di chúc hợp pháp phải được lập trong trạng thái minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện; nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức phù hợp quy định pháp luật. Điều này cho thấy ý chí đơn phương của người lập di chúc được pháp luật tôn trọng, nhưng không phải ý chí nào cũng có giá trị nếu trái luật.

Ví dụ thực tiễn: A lập di chúc để để lại căn nhà cho con gái, đồng thời truất quyền hưởng di sản của con trai. Việc con trai không đồng ý không làm di chúc vô hiệu, vì đây là ý chí đơn phương của A. Chỉ khi di chúc không đáp ứng điều kiện tại Điều 630 thì mới có thể bị coi là không hợp pháp. Vì vậy, khi xem xét một di chúc, trọng tâm là ý chí và điều kiện lập di chúc của người để lại di sản, không phải sự thỏa thuận giữa các bên.

4. Phân biệt di chúc với hợp đồng tặng cho tài sản

Di chúc và hợp đồng tặng cho tài sản đều làm dịch chuyển tài sản, nhưng bản chất pháp lý khác nhau.

Theo Điều 624 BLDS 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Vì vậy, di chúc là ý chí đơn phương, chỉ phát sinh hiệu lực khi người lập di chúc chết, nếu đáp ứng điều kiện hợp pháp.

Ngược lại, hợp đồng tặng cho tài sản là giao dịch mang tính thỏa thuận giữa bên tặng cho và bên nhận tặng cho. Điểm cốt lõi là có sự chấp nhận của bên còn lại ngay trong thời điểm xác lập giao dịch, không phụ thuộc vào việc người tặng cho chết hay còn sống.

Về chủ thể, Điều 625 quy định người lập di chúc phải là cá nhân có năng lực hành vi phù hợp; người lập phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Với di chúc, pháp luật đặt trọng tâm vào trạng thái ý chí của người để lại tài sản. Với tặng cho, trọng tâm là sự tự nguyện thỏa thuận của các bên tại thời điểm giao kết.

Về hiệu lực, Điều 630 yêu cầu di chúc hợp pháp phải do người lập trong trạng thái minh mẫn, sáng suốt; nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức phù hợp quy định. Do đó, di chúc chỉ có giá trị khi đáp ứng đồng thời điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung, hình thức.

Ví dụ: Ông A viết di chúc để lại căn nhà cho con gái, hiệu lực chỉ phát sinh khi ông A chết và di chúc hợp pháp. Trường hợp ông A ký giấy tặng cho căn nhà cho con gái, giao nhà theo thỏa thuận, đó là hợp đồng tặng cho, hiệu lực gắn với việc các bên thống nhất và thực hiện giao dịch, không phải chờ đến khi ông A qua đời.

Tóm lại, di chúc là định đoạt tài sản sau chết bằng ý chí đơn phương; tặng cho tài sản là chuyển giao tài sản trong đời sống bằng thỏa thuận.

5. Các nguyên tắc cơ bản khi lập di chúc

Các nguyên tắc cơ bản khi lập di chúc xuất phát từ bản chất của di chúc là sự thể hiện ý chí cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết, theo Điều 624 BLDS 2015. Vì vậy, cốt lõi của việc lập di chúc là tự định đoạt, tự nguyện và hợp pháp, không phải sự sắp đặt của người khác.

• Thứ nhất, phải do chính người lập di chúc tự quyết định. Theo Điều 625, người lập di chúc phải là người thành niên, minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi chỉ được lập di chúc khi có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ. Ví dụ: một người đang tỉnh táo ký di chúc để chia căn nhà cho con; ngược lại, di chúc lập khi bị ép buộc có rủi ro vô hiệu.
• Thứ hai, nội dung di chúc phải đúng pháp luật. Theo Điều 630, di chúc hợp pháp không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Nghĩa là người lập di chúc được quyền định đoạt tài sản của mình, nhưng không thể dùng di chúc để ghi nhận nội dung trái luật.
• Thứ ba, hình thức di chúc phải phù hợp quy định. Cũng theo Điều 630, di chúc chỉ hợp pháp khi hình thức không trái quy định của luật. Ví dụ thực tiễn: người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ phải lập di chúc bằng văn bản có người làm chứng và được công chứng hoặc chứng thực; người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi phải lập bằng văn bản và có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ.
• Thứ tư, bảo đảm tính minh bạch, rõ ý. Vì di chúc chỉ có giá trị khi phản ánh đúng ý chí của người lập, nên cần ghi nhận rõ tài sản, người được hưởng, phần tài sản tương ứng; tránh viết mơ hồ, dễ tranh chấp.

Kết luận: Di chúc hợp pháp phải đồng thời đáp ứng yêu cầu về chủ thể theo Điều 625 và nội dung, hình thức theo Điều 630 BLDS 2015. Lập di chúc đúng ngay từ đầu là cách giảm rủi ro tranh chấp thừa kế sau này.

6. Lưu ý thực tiễn khi lập di chúc

Lưu ý thực tiễn khi lập di chúc cần đặt trọng tâm vào hai điểm: ý chí tự nguyện của người lập di chúc theo Điều 624 BLDS 2015 và điều kiện hợp pháp của di chúc theo Điều 630 BLDS 2015. Di chúc là căn cứ quan trọng để định đoạt tài sản sau khi chết, nhưng chỉ có giá trị khi người lập có đủ điều kiện theo Điều 625 BLDS 2015 và nội dung, hình thức không vi phạm yêu cầu của luật.

Thực tiễn cho thấy, tranh chấp thường phát sinh không phải vì “không có di chúc”, mà vì di chúc không rõ ý chí hoặc khó chứng minh tính hợp pháp. Ví dụ, ghi “chia tài sản cho các con” nhưng không nêu rõ người thừa kế, phần hưởng, hoặc tài sản nào thuộc diện để lại, thì khi mở thừa kế dễ phát sinh cách hiểu khác nhau. Vì vậy, nên ghi rõ họ tên, thông tin nhận diện người được chỉ định hưởng di sản, mô tả cụ thể tài sản, thời điểm lập, chữ ký hoặc điểm chỉ theo đúng hình thức mà pháp luật chấp nhận.

• Kiểm tra năng lực và ý chí lập di chúc: người lập phải đáp ứng điều kiện tại Điều 625; di chúc phải do chính mình định đoạt, không bị ép buộc, đe dọa, lừa dối.
• Diễn đạt càng rõ càng tốt: tài sản gì, để lại cho ai, tỷ lệ bao nhiêu, có điều kiện kèm theo hay không.
• Chọn thời điểm lập phù hợp: khi sức khỏe, nhận thức còn ổn định; nếu hoàn cảnh thay đổi, nên xem xét sửa đổi, bổ sung, thay thế di chúc cũ.
• Lưu giữ cẩn thận: để người thân hoặc người được giao giữ biết nơi cất giữ, tránh thất lạc, tẩy xóa, chồng chéo nhiều bản.

Về mặt pháp lý, nên ưu tiên cách lập giúp đáp ứng Điều 630 BLDS 2015 về di chúc hợp pháp. Bản di chúc càng rõ ràng, càng giảm rủi ro bị tranh chấp, bị hiểu sai hoặc bị yêu cầu xem xét hiệu lực khi mở thừa kế.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 624 về di chúc
• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 625 về người lập di chúc
• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 630 về di chúc hợp pháp