Điều 75. Tiêu chí đánh giá nhãn hiệu nổi tiếng Việc xem xét, đánh giá một nhãn hiệu là nổi tiếng được lựa chọn từ một số hoặc tất cả các tiêu chí sau đây:154 1. Số lượng người tiêu dùng liên quan đã biết đến nhãn hiệu thông qua việc mua bán, sử dụng hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu hoặc thông qua quảng cáo; 2. Phạm vi lãnh thổ mà hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu đã được lưu hành; 3. Doanh số từ việc bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ mang nhãn hiệu hoặc số lượng hàng hóa đã được bán ra, lượng dịch vụ đã được cung cấp; 4. Thời gian sử dụng liên tục nhãn hiệu; 5. Uy tín rộng rãi của hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu; 6. Số lượng quốc gia bảo hộ nhãn hiệu; 7. Số lượng quốc gia công nhận nhãn hiệu là nổi tiếng; 8. Giá chuyển nhượng, giá chuyển giao quyền sử dụng, giá trị góp vốn đầu tư của nhãn hiệu. Mục 5 ĐIỀU KIỆN BẢO HỘ ĐỐI VỚI TÊN THƯƠNG MẠI
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nhãn hiệu nổi tiếng là một khái niệm pháp lý đặc thù trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, được định nghĩa tại Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022). Theo đó, nhãn hiệu nổi tiếng là nhãn hiệu được bộ phận công chúng có liên quan biết đến rộng rãi trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Điểm khác biệt cốt lõi của nhãn hiệu nổi tiếng so với nhãn hiệu thông thường là chế độ bảo hộ đặc biệt: nhãn hiệu nổi tiếng không bắt buộc phải đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ để được bảo hộ, mà quyền được xác lập dựa trên thực tế sử dụng và mức độ nổi tiếng.
Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ quy định các tiêu chí để xác định một nhãn hiệu có đáp ứng mức độ "nổi tiếng" hay không, bao gồm: (i) số lượng người tiêu dùng biết đến nhãn hiệu thông qua mua bán, sử dụng hàng hóa, dịch vụ; (ii) phạm vi lãnh thổ mà nhãn hiệu được biết đến; (iii) thời gian sử dụng liên tục của nhãn hiệu; (iv) uy tín của hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu; (v) số lượng quốc gia bảo hộ nhãn hiệu; (vi) giá trị chuyển nhượng, giá trị của nhãn hiệu; và các tiêu chí khác do Chính phủ quy định. Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết việc đánh giá các tiêu chí này, trong đó nhấn mạnh yếu tố chứng cứ về mức độ nhận biết của công chúng tại Việt Nam.
Trong thực tiễn, các nhãn hiệu như Coca-Cola, Samsung, Vinamilk hay Vietcombank được công nhận là nhãn hiệu nổi tiếng tại Việt Nam. Chẳng hạn, nhãn hiệu Vinamilk được bảo hộ như nhãn hiệu nổi tiếng dù chưa đăng ký cho nhiều nhóm sản phẩm khác nhau, nhờ vào thời gian sử dụng lâu dài, thị phần lớn và uy tín vượt trội. Hệ quả pháp lý quan trọng: chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng có quyền ngăn cấm người thứ ba đăng ký, sử dụng nhãn hiệu trùng hoặc tương tự cho bất kỳ hàng hóa, dịch vụ nào, kể cả không cùng nhóm, nếu việc sử dụng đó gây nhầm lẫn hoặc làm giảm giá trị của nhãn hiệu nổi tiếng.
Việc xác định một nhãn hiệu có nổi tiếng hay không do cơ quan có thẩm quyền xem xét dựa trên từng vụ việc cụ thể, không có cơ chế "công nhận" cố định. Doanh nghiệp muốn bảo vệ quyền lợi của mình cần chủ động thu thập và lưu giữ chứng cứ chứng minh mức độ nổi tiếng theo các tiêu chí nêu trên.
Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022) quy định các tiêu chí để xác định một nhãn hiệu là nổi tiếng. Theo đó, khi đánh giá mức độ nổi tiếng của nhãn hiệu, cơ quan có thẩm quyền xem xét tổng hợp tám tiêu chí. Thứ nhất, số lượng người tiêu dùng liên quan đã biết đến nhãn hiệu thông qua mua bán, sử dụng hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu đó. Thứ hai, phạm vi lãnh thổ mà nhãn hiệu đã được lưu hành, không chỉ giới hạn trong một quốc gia mà còn ở nhiều quốc gia khác nhau. Thứ ba, thời gian sử dụng liên tục của nhãn hiệu; một nhãn hiệu tồn tại lâu năm thường có độ nhận diện cao hơn. Thứ tư, thời gian và quy mô quảng cáo, giới thiệu nhãn hiệu trên các phương tiện truyền thông, bao gồm cả quảng cáo trực tuyến.
Thứ năm, số lượng quốc gia bảo hộ nhãn hiệu đó, thể hiện qua việc đăng ký hoặc công nhận tại các cơ quan sở hữu trí tuệ. Thứ sáu, giá trị thương mại của nhãn hiệu, thường được đo bằng doanh thu, thị phần hoặc giá trị chuyển nhượng. Thứ bảy, số lượng đăng ký nhãn hiệu dưới dạng tương tự hoặc có khả năng gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đó tại nhiều quốc gia. Thứ tám, mức độ lan rộng của việc sử dụng nhãn hiệu trong các ngành, lĩnh vực kinh doanh liên quan. Nghị định số 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về sở hữu công nghiệp đã cụ thể hóa một số nội dung về chứng minh nhãn hiệu nổi tiếng, trong đó nhấn mạnh các tài liệu, bằng chứng cần nộp khi yêu cầu bảo hộ.
Trong thực tiễn, các nhãn hiệu như Coca-Cola, Nike hay Vinamilk tại Việt Nam được công nhận là nhãn hiệu nổi tiếng dựa trên việc đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chí nói trên. Việc xác định nhãn hiệu nổi tiếng không đòi hỏi phải có đăng ký chính thức; cơ quan có thẩm quyền sẽ đánh giá dựa trên hồ sơ chứng cứ do chủ sở hữu cung cấp. Sự công nhận này mang lại quyền bảo hộ mạnh hơn so với nhãn hiệu thông thường, bao gồm khả năng chống lại việc đăng ký nhãn hiệu tương tự cho hàng hóa, dịch vụ không cùng loại, góp phần bảo vệ uy tín và giá trị kinh doanh của doanh nghiệp.
Nhãn hiệu nổi tiếng là nhãn hiệu được đông đảo người tiêu dùng biết đến trên lãnh thổ Việt Nam (Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bổ sung 2009, 2019, 2022). Do mức độ nhận biết rộng rãi và giá trị thương mại đặc biệt, chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng được hưởng phạm vi bảo hộ rộng hơn so với nhãn hiệu thông thường, thể hiện qua các quyền cơ bản sau đây.
Thứ nhất, quyền ngăn cấm đăng ký và sử dụng nhãn hiệu cho hàng hóa, dịch vụ không tương tự. Đối với nhãn hiệu thường, quyền ngăn cấm chỉ giới hạn ở hàng hóa/dịch vụ tương tự hoặc trùng. Riêng nhãn hiệu nổi tiếng, khoản 2 điểm b Điều 74 Luật SHTT quy định một dấu hiệu trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu nổi tiếng sẽ bị từ chối đăng ký ngay cả khi hàng hóa/dịch vụ không tương tự, nếu việc sử dụng đó có khả năng gây nhầm lẫn về nguồn gốc hoặc gây ấn tượng sai lệch. Điều 130 khoản 2 điểm h Luật SHTT cũng liệt kê hành vi sử dụng dấu hiệu tương tự cho sản phẩm không tương tự là hành vi xâm phạm quyền nếu nhãn hiệu được bảo hộ là nhãn hiệu nổi tiếng. Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thủ tục xử lý các hành vi xâm phạm này. Trong thực tiễn, chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng “Red Bull” đã thành công ngăn cấm bên thứ ba đăng ký nhãn hiệu “Red Bull” cho ngành may mặc dù không cùng nhóm sản phẩm đồ uống, vì gây liên tưởng sai lệch về nguồn gốc.
Thứ hai, quyền yêu cầu hủy bỏ hiệu lực văn bằng bảo hộ. Nếu một nhãn hiệu trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu nổi tiếng đã được cấp văn bằng bảo hộ cho hàng hóa/dịch vụ không tương tự, chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền hủy bỏ hiệu lực văn bằng đó theo Điều 96 khoản 2 điểm c Luật SHTT. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ danh tiếng thương mại, tránh việc bên thứ ba “ăn theo” uy tín của nhãn hiệu nổi tiếng.
Thứ ba, quyền được bảo hộ mà không cần đăng ký. Khác với nguyên tắc chung về xác lập quyền sở hữu công nghiệp (Điều 6), nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ tự động dựa trên thực tế sử dụng và mức độ nổi tiếng, không phụ thuộc vào việc có văn bằng bảo hộ. Điều 75 cung cấp các tiêu chí (số lượng người tiêu dùng, thị phần, giá trị…) làm căn cứ chứng minh độ nổi tiếng. Quyền năng này giúp chủ sở hữu nhãn hiệu chưa đăng ký tại Việt Nam vẫn có thể yêu cầu bảo vệ nếu chứng minh được nhãn hiệu của mình là nổi tiếng.
Tóm lại, các quyền trên tạo nên cơ chế bảo hộ đặc thù, cho phép chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng bảo vệ danh tiếng và lợi thế cạnh tranh ngay cả khi bên thứ ba tìm cách khai thác uy tín đó ở các lĩnh vực kinh doanh khác, phù hợp với cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ và thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Việt Nam.
Sự khác biệt cốt lõi giữa bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng và nhãn hiệu thường nằm ở căn cứ xác lập quyền và phạm vi bảo hộ. Đối với nhãn hiệu thường, quyền sở hữu công nghiệp chỉ được xác lập thông qua thủ tục đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên. Ngược lại, theo Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ trên cơ sở thực tế, không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký. Điều 75 quy định 10 tiêu chí đánh giá, bao gồm số lượng người tiêu dùng biết đến, phạm vi lãnh thổ, doanh thu từ hàng hóa, giá trị quảng cáo, uy tín trên thị trường quốc tế và mức độ bảo hộ rộng rãi dưới hình thức nhãn hiệu tập thể hoặc chứng nhận.
Về phạm vi bảo hộ, nhãn hiệu thường chỉ được bảo vệ trong phạm vi hàng hóa, dịch vụ đã đăng ký và có thời hạn 10 năm (gia hạn nhiều lần). Nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ mở rộng, không giới hạn trong cùng nhóm sản phẩm, miễn là có khả năng gây nhầm lẫn hoặc làm loãng giá trị nhãn hiệu. Quyền bảo hộ cũng không bị giới hạn về thời gian, miễn nhãn hiệu còn duy trì được sự nổi tiếng.
Ví dụ thực tiễn: Nhãn hiệu Coca-Cola dù chưa đăng ký tại Việt Nam vẫn được bảo hộ vì đáp ứng các tiêu chí tại Điều 75. Một doanh nghiệp sản xuất quần áo mang nhãn hiệu gần giống có thể bị coi là xâm phạm, dù hàng hóa không cùng loại, vì gây liên tưởng sai lệch về nguồn gốc thương mại và làm giảm giá trị nhãn hiệu. Tương tự, Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn thẩm quyền xác định nhãn hiệu nổi tiếng thuộc về cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp và được đánh giá dựa trên chứng cứ tại thời điểm xét.
Nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ đặc biệt ngay cả khi chưa đăng ký tại Việt Nam. Khi có hành vi xâm phạm, chủ sở hữu có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp dân sự, hành chính hoặc hình sự theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.
Về tiêu chí xác định nhãn hiệu nổi tiếng, Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019, 2022) liệt kê các căn cứ như số lượng người tiêu dùng biết đến, phạm vi lãnh thổ, uy tín, thời gian sử dụng, giá trị tài sản, v.v. Một nhãn hiệu được coi là nổi tiếng khi đáp ứng đủ các tiêu chí này, từ đó được hưởng phạm vi bảo hộ rộng hơn so với nhãn hiệu thông thường. Cụ thể, chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng có quyền ngăn cấm bên thứ ba sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự cho bất kỳ sản phẩm, dịch vụ nào, kể cả không tương tự, nếu việc sử dụng đó có khả năng gây nhầm lẫn hoặc làm giảm giá trị phân biệt của nhãn hiệu nổi tiếng.
Trong thực tiễn, các vụ xâm phạm nhãn hiệu nổi tiếng thường diễn ra dưới hình thức sử dụng trái phép tên thương mại, tên miền hoặc nhãn hiệu tương tự gây nhầm lẫn. Ví dụ, một doanh nghiệp trong nước sử dụng nhãn hiệu gần giống với nhãn hiệu nổi tiếng của nước ngoài chưa đăng ký tại Việt Nam để kinh doanh cùng loại sản phẩm. Khi đó, chủ sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng có thể nộp đơn yêu cầu Cục Sở hữu trí tuệ hoặc Tòa án ra quyết định buộc chấm dứt hành vi, bồi thường thiệt hại, hoặc tiêu hủy hàng hóa vi phạm.
Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết về thủ tục xử lý xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, bao gồm việc xác định thiệt hại và áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Các biện pháp hành chính như phạt tiền, tịch thu tang vật cũng được áp dụng phổ biến đối với hành vi xâm phạm nhãn hiệu nổi tiếng, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu và ngăn ngừa hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Như vậy, việc xử lý xâm phạm nhãn hiệu nổi tiếng dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc, với các chế tài đa dạng, đảm bảo hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Trong thực tiễn, việc chứng minh một nhãn hiệu là "nổi tiếng" theo Điều 75 Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) là thách thức lớn nhất đối với chủ sở hữu. Điều luật liệt kê các tiêu chí như số lượng người tiêu dùng biết đến, phạm vi lãnh thổ, doanh thu, giá trị chuyển nhượng, uy tín… nhưng không quy định thang điểm hay ngưỡng cố định. Cơ quan có thẩm quyền (Cục Sở hữu trí tuệ, Tòa án) sẽ đánh giá tổng thể, linh hoạt dựa trên chứng cứ do bên yêu cầu cung cấp. Do đó, gánh nặng chứng minh thuộc về chủ sở hữu nhãn hiệu.
Đối với các nhãn hiệu nổi tiếng toàn cầu đã được thừa nhận rộng rãi (ví dụ: COCA-COLA, NIKE), quá trình công nhận tại Việt Nam thường suôn sẻ hơn vì hệ thống chứng cứ quốc tế có sẵn. Tuy nhiên, các nhãn hiệu mới nổi trong nước hoặc khu vực phải đầu tư công phu vào việc thu thập bằng chứng: báo cáo tài chính kiểm toán, kết quả khảo sát người tiêu dùng, tài liệu quảng cáo, giải thưởng… Nghị định 65/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thủ tục xác lập, thực thi quyền sở hữu công nghiệp, tạo cơ sở pháp lý rõ hơn cho việc nộp và thẩm định chứng cứ nhãn hiệu nổi tiếng.
Một lưu ý then chốt: thời điểm xác định độ nổi tiếng là tại thời điểm phát sinh tranh chấp, không phải thời điểm sau đó. Doanh nghiệp không nên chủ quan dù nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ ngay khi có hiệu lực mà không cần đăng ký (khoản 2 Điều 6 Luật SHTT). Việc chủ động nộp đơn đăng ký nhãn hiệu vẫn là chiến lược khôn ngoan để tránh rủi ro kiện tụng kéo dài và giảm nhẹ gánh nặng chứng minh trong thực tế.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
