Điều 157. Căn cứ không khởi tố vụ án hình sự Không được khởi tố vụ án hình sự khi có một trong các căn cứ sau: 1. Không có sự việc phạm tội; 2. Hành vi không cấu thành tội phạm; 3. Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự; 4. Người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật; 5. Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; 6. Tội phạm đã được đại xá; 7. Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác; 8.[91] Tội phạm quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155 và 156 của Bộ luật Hình sự mà bị hại hoặc người đại diện của bị hại không yêu cầu khởi tố.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 157 BLTTHS 2015 quy định căn cứ không khởi tố vụ án hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng không khởi tố khi thuộc một trong các trường hợp: không có tội phạm; không có nguyên khởi tố; hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 27 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017); người phạm tội đã chết; người phạm tội được đặc xá; đã có bản án có hiệu lực pháp luật về cùng hành vi; đã có quyết định đình chỉ điều tra có hiệu lực pháp luật; người phạm tội chưa đủ 14 tuổi; người phạm tội mất năng lực hành vi hình sự; hành vi không cấu thành tội phạm; đã được giải quyết bằng biện pháp khác theo quy định của pháp luật.
Phân tích: Điều 157 phản ệt nguyên tắc công minh, kịp thời, tránh lãng phí nguồn lực tố tụng. Ví dụ: phát hiện hành vi trộm cắp tài sản giá trị nhỏ, người phạm tội đã bồi thường đầy đủ, nạn nhân rút đơn — cơ quan điều tra xem xét không khởi tố nếu đủ điều kiện miễn trách nhiệm hình sự. Trường hợp hết thời hiệu: tội phạm ít nghiêm trọng thời hiệu 5 năm, nếu sau 5 năm không khởi tố thì không được khởi tố. Cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định không khởi tố theo Điều 158 BLTTHS 2015, thông báo cho người được báo tin về tội phạm, người bị báo tin về tội phạm, nạn nhân, cơ quan, tổ chức liên quan. Quyết định không khởi tố phải nêu rõ lý do, căn cứ pháp lý. Người có quyền khiếu nại, khởi tố lại khi có căn cứ mới.
Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung) quy định các căn cứ không khởi tố vụ án hình sự, gồm: không có hành vi phạm tội; hành vi không cấu thành tội phạm; người có hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết; thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đã hết; có quyết định ân xá; hành vi phạm tội đặc biệt nghiêm phạm chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự; người có hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự; có căn cứ xác định người có hành vi nguy hiểm cho xã hội không có năng lực trách nhiệm hình sự; có căn cứ xác định người có hành vi nguy hiểm cho xã hội không có lỗi; hành vi không phải là hành vi phạm tội do phòng vệ chính đáng hoặc tình thế cấp thiết; hành vi không phải là hành vi phạm tội do chấp hành mệnh lệnh cấp trên; hành vi không phải là hành vi phạm tội do thực hiện công việc theo quy định của pháp luật; hành vi không phải là hành vi phạm tội do tự vệ; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự kiện bất ngờ khác; hành vi không phải là hành vi phạm tội do sự
1. Khái quát căn cứ. Việc đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là một trong những căn cứ bắt buộc phải không khởi tố vụ án hình sự. Căn cứ này gắn với bản chất “không còn điều kiện truy cứu” của hành vi phạm tội: sau thời hiệu mà hành vi không còn gây nguy hại cho xã hội, việc còn mở cuộc điều tra, truy tố không còn tương xứng với mức độ nguy hại đã qua, dễ dẫn tới xâm hại quyền con người, quyền công dân của người bị nghi phạm.
2. Căn cứ pháp lý. Theo Điều 27 Bộ luật Hình sự (sửa đổi, bổ sung năm 2017), thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự áp dụng theo mức độ nghiêm trọng của tội phạm:
Thời hiệu được tính từ ngày phạm tội; người dưới 18 tuổi được giảm một nửa thời hiệu; một số tội phạm không bị hạn chế bởi thời hiệu.
3. Hệ quả tố tụng. Khi đã hết thời hiệu, cơ quan có thẩm quyền không khởi tố vụ án hình sự theo Điều 157 BLTTHS; việc từ chối khởi tố phải được thể hiện trong quyết định không khởi tố theo Điều 158 BLTTHS, nêu rõ lý do, căn cứ pháp luật và quyền khiếu nại của người có quyền lợi liên quan. Ngoại lệ chỉ được áp dụng theo quy định tại Điều 78 BLTTHS với các trường hợp pháp luật đặc biệt coi trọng.
4. Ví dụ thực tế. Trong vụ án hình sự về lừa đảo chiếm đoạt tài sản, nếu thời điểm thực hiện hành vi đã trên10 năm mà chưa có quyết định xử lý nào của cơ quan có thẩm quyền và không thuộc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, thì thời hiệu truy cứu đã hết. Với các vụ án tội phạm ít nghiêm trọng (ví dụ đánh nhẹ gây thương tích, trộm cắp với giá trị nhỏ), sau05 năm mà nạn nhân mới gửi đơn, Công an xã, phường phải ra quyết định không khởi tố vì lý do hết thời hiệu, thay vì chuyển vụ việc qua quy trình điều tra — bảo đảm tính “không điều tra vượt thẩm quyền thời hiệu”. Ngược lại, với các tội phạm có tính chất nặng nề như tội phạm về ma túy, án mạng, xâm phạm tự do dân chủ, thời hiệu áp dụng mức cao hơn nên thời gian mở cuộc điều tra có thể kéo dài trong phạm vi hợp pháp.
Hành vi không cấu thành tội phạm là căn cứ không khởi tố vụ án hình sự được quy định tại Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: không có dấu hiệu tội phạm, hành vi không có tính chất nguy hiểm cho xã hội. Đây là nguyên tắc "không làm oan người vô tội" được khẳng định tại Điều 2 Bộ luật Tố tụng hình sự.
Phân tích pháp lý: Để xác định hành vi không cấu thành tội phạm, phải đối chiếu cấu thành tội phạm của tội danh được viện dẫn (hành vi, hậu quả, mối quan hệ nhân quả, chủ thể, chủ quan). Khi thiếu một trong các dấu hiệu cấu thành, cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố theo Điều 158 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nêu rõ lý do, căn cứ pháp luật và quyền khiếu nại, khởi kiện của người bị hại.
Ví dụ thực tiễn: (1) A lấy trộm tài sản dưới 2 triệu đồng, không thuộc trường hợp phạm tội nhiều lần, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này — không cấu thành tội Trộm cắp tài sản theo Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015; (2) Hành vi gây thiệt hại do rủi ro, sự kiện bất khả kháng hoặc trong giới hạn phòng vệ chính đáng theo Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015 không phải là tội phạm; (3) Trường hợp đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015 (ví dụ: tội phạm ít nghiêm trọng đã quá 05 năm) thì không khởi tố.
Lưu ý: Quyết định không khởi tố phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn; người bị hại có quyền khiếu nại trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được quyết định.
Người thực hiện hành vi không có năng lực trách nhiệm
Căn cứ không khởi tố vụ án hình sự theo Điều 157 BLTTHS 2015 quy định: "Người thực hiện hành vi không có năng lực trách nhiệm". Đây là căn cứ miễn trách nhiệm hình sự, không phải lỗi hình sự.
Điều 27 BLHS 2015 (sửa đổi 2017) quy định năng lực trách nhiệm hình sự: người đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ tội phạm đặc biệt nặng quy định tại khoản 2 Điều 27 thì đủ 14 tuổi. Người mất năng lực hành vi dân sự theo quyết định của Tòa án, người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất năng lực nhận thức, làm chủ hành vi thì không chịu trách nhiệm hình sự.
Thực tiễn: người bị bệnh tâm thần cấp tính gây thương tích nghiêm trọng cho người khác. Cơ quan điều tra phải tổ chức giám định pháp y tâm thần. Kết luận giám định xác nhận người đó mất năng lực nhận thức, làm chủ hành vi thời điểm phạm tội. Cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố theo Điều 158 BLTTHS 2015, nêu rõ căn cứ Điều 157 khoản 1 điểm a và Điều 27 BLHS 2015.
Quyết định không khởi tố phải gửi người thực hiện hành vi, người bị hại, Viện kiểm sát cùng cấp. Người bị hại không đồng ý có quyền khiếu nại theo Điều 125 BLTTHS 2015. Cơ quan tiếp nhận khiếu nại phải giải quyết trong 30 ngày.
Lưu ý: người không có năng lực trách nhiệm hình sự vẫu phải chịu trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại theo Điều 584 BLDS 2015. Nhà nước có thể áp dụng biện pháp cưỡng chế y tế theo Điều 49 BLHS 2015 nếu người đó tiếp tục nguy hiểm cho xã hội.
Lưu ý về thủ tục ra quyết định không khởi tố
Theo Điều 158 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khi không có căn cứ khởi tố vụ án hình sự, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Quyết định phải ghi rõ lý do, căn cứ, các thủ tục đã thực hiện; phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được quyết định. Người ra quyết định phải thông báo ngay cho bị can, bị cáo, người bị tố giác, kiến nghị khởi tố, cá nhân, cơ quan, tổ chức đã tố giác, kiến nghị khởi tố; đồng thời niêm yết quyết định tại trụ sở UBND cấp xã nơi cư trú của bị can, bị cáo.
Phân tích: Thủ tục này bảo đảm kiểm soát tư pháp, chống lạm dụng quyền không khởi tố. Việc niêm yết và thông báo tạo cơ chế giám sát của cộng đồng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị tố giác.
Ví dụ thực tiễn: Cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự về tội cố ý gây thương tích do hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Viện kiểm sát phê chuẩn quyết định trong thời hạn 03 ngày. Quyết định được niêm yết tại UBND cấp xã nơi cư trú của bị can.
Điều kiện: Quyết định không khởi tố chỉ được ra khi không có căn cứ khởi tố vụ án hình sự theo các căn cứ tại Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bao gồm: không có sự việc phạm tội; hành vi không cấu thành tội phạm; người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội không còn tuổi chịu trách nhiệm hình sự; người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết; thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đã hết; không có yêu cầu của bị hại đối với tội phạm theo yêu cầu của bị hại; đã có quyết định đã có hiệu lực pháp luật của cơ quan có thẩm quyền về việc không khởi tố vụ án hình sự đối với hành vi đó.
Lưu ý quan trọng: Quyết định không khởi tố phải được lập thành văn bản, ghi rõ căn cứ pháp lý và lý do cụ thể. Việc phê chuẩn của Viện kiểm sát là thủ tục bắt buộc, không phải tùy nghi. Người bị tố giác, kiến nghị khởi tố có quyền khiếu nại quyết định không khởi tố nếu cho rằng quyết định đó không có căn cứ pháp luật.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
