Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung. Tuy nhiên, thỏa thuận đó không phải lúc nào cũng được pháp luật công nhận. Khi việc chia tài sản chung vi phạm điều kiện do Luật Hôn nhân và gia đình đặt ra, giao dịch bị coi là vô hiệu và kéo theo hàng loạt hệ quả về hoàn trả, bồi thường thiệt hại, thậm chí xử lý hành vi chiếm đoạt tài sản chung. Bài viết của Công ty Luật Minh Bạch phân tích vấn đề này theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 (số 52/2014/QH13), trong đó trọng tâm là Điều 42.
Điều 42. Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân 1. Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này. 2. Việc thỏa thuận chia tài sản chung phải được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực của cơ quan có thẩm quyền theo quy định của pháp luật. 3. Vợ, chồng không có quyền chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp: a) Có quyết định của Tòa án theo quy định tại khoản 4 Điều 50 và khoản 2 Điều 51 của Luật này; b) Một bên có hành vi vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của chồng, vợ mà gây thiệt hại cho tài sản của gia đình, ví dụ: Tòa án quyết định cho ly hôn theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 56 của Luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 42 xác lập ba nguyên tắc: (i) vợ chồng được tự do thỏa thuận chia tài sản chung; (ii) thỏa thuận phải lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực; (iii) có những trường hợp vợ, chồng bị pháp luật cấm chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Khi thỏa thuận chia tài sản không thỏa mãn các điều kiện này, hậu quả pháp lý là thỏa thuận bị vô hiệu theo quy định của Bộ luật Dân sự về giao dịch dân sự vô hiệu.
Điều kiện đầu tiên là văn bản phải có công chứng hoặc chứng thực. Đây là điều kiện bắt buộc, không phải tùy chọn. Một thỏa thuận chia tài sản chung chỉ ghi tay, không công chứng, không chứng thực thì không đáp ứng khoản 2 Điều 42 và bị coi là vô hiệu. Lý do của quy định này là bảo đảm tính ổn định của quan hệ tài sản vợ chồng, tránh tranh chấp về nội dung thỏa thuận và bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba có liên quan.
Điều kiện thứ hai là không thuộc trường hợp bị cấm chia tài sản theo khoản 3 Điều 42. Cụ thể, vợ, chồng không được chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân khi: (a) Tòa án chưa ra quyết định cho phép chia tài sản theo khoản 4 Điều 50 hoặc khoản 2 Điều 51; hoặc (b) một bên có hành vi vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của vợ, chồng mà gây thiệt hại cho tài sản của gia đình, chẳng hạn như Tòa án quyết định cho ly hôn theo điểm b khoản 1 Điều 56 (vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình).
Ngoài ra, thỏa thuận chia tài sản còn bị vô hiệu nếu vi phạm các điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội theo Bộ luật Dân sự. Ví dụ: thỏa thuận chia tài sản nhằm tẩu tán tài sản để trốn nợ, nhằm trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, hoặc nhằm xâm phạm quyền lợi hợp pháp của con chưa thành niên.
Khi thỏa thuận chia tài sản chung bị vô hiệu, hậu quả pháp lý được xác định theo nguyên tắc trả lại hiện trạng ban đầu. Các khoản tiền, tài sản đã phân chia theo thỏa thuận vô hiệu sẽ được hoàn trả về khối tài sản chung của vợ chồng. Vợ chồng tiếp tục sở hữu khối tài sản đó theo quy định về tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân.
Điều 127. Hậu quả của giao dịch dân sự vô hiệu 1. Giao dịch dân sự vô hiệu không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập. Giao dịch dân sự vô hiệu không làm ảnh hưởng đến quyền, nghĩa vụ của các bên phát sinh từ giao dịch dân sự hợp pháp khác có liên quan. 2. Giao dịch dân sự vô hiệu thì các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền, trừ trường hợp tài sản, lợi ích thu được do giao dịch dân sự vô hiệu bị phát hiện, tịch thu theo quy định của pháp luật. 3. Bên có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường; trong trường hợp cả hai bên có lỗi thì mỗi bên phải chịu một phần thiệt hại tương ứng với lỗi của mình. 4. Trong trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng tài sản đã được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, sau đó được chuyển giao bằng giao dịch dân sự hợp pháp cho người thứ ba ngay tình thì giao dịch giữa người đã có quyền, nghĩa vụ tài sản với người thứ ba được xác định là giao dịch hợp pháp, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 134 của Bộ luật này. 5. Trong trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu nhưng tài sản đã được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, sau đó được chuyển giao bằng giao dịch dân sự hợp pháp cho người thứ ba ngay tình thì giao dịch giữa người đã có quyền, nghĩa vụ tài sản với người thứ ba được xác định là giao dịch hợp pháp, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 134 của Bộ luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điểm quan trọng cần lưu ý là quyền lợi của người thứ ba ngay tình. Nếu tài sản đã bị chia theo thỏa thuận vô hiệu sau đó được bán, chuyển nhượng cho người thứ ba ngay tình (người không biết và không phải biết về sự vô hiệu), thì giao dịch với người thứ ba vẫn được công nhận. Trong trường hợp này, bên bị thiệt hại chỉ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại đối với bên có lỗi, không có quyền đòi lại tài sản từ người thứ ba.
Trách nhiệm hoàn trả được xác định theo nguyên tắc hoàn trả những gì đã nhận. Cụ thể:
Hoàn trả bằng hiện vật: Nếu tài sản vẫn còn và có thể xác định được, thì mỗi bên hoàn trả lại cho bên kia hoặc đưa về khối tài sản chung những gì đã nhận theo thỏa thuận vô hiệu.
Hoàn trả bằng tiền: Nếu tài sản không còn, đã bị tiêu dùng, bán hoặc không thể hoàn trả bằng hiện vật, thì phải hoàn trả bằng tiền theo giá trị tại thời điểm giao dịch. Trường hợp tài sản tăng giá trị, phần giá trị tăng thêm được phân chia theo tỷ lệ lỗi của các bên.
Bồi thường thiệt hại: Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Nếu cả hai bên cùng có lỗi, mỗi bên chịu một phần thiệt hại tương ứng với lỗi của mình. Ví dụ: vợ chồng thỏa thuận chia tài sản nhưng không công chứng; sau đó một bên chiếm giữ tài sản và bán cho người thứ ba. Trong trường hợp này, cả hai bên đều có lỗi (không lập văn bản công chứng), nên thiệt hại được phân chia theo tỷ lệ lỗi.
Trường hợp chiếm đoạt tài sản chung: Nếu một bên có hành vi chiếm đoạt tài sản chung (ví dụ: bán tài sản chung mà không có sự đồng ý của vợ, chồng, hoặc tẩu tán tài sản để trốn tránh chia tài sản), thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Chiếm đoạt tài sản theo Bộ luật Hình sự, tùy theo giá trị tài sản và tính chất của hành vi.
Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, Tòa án thường áp dụng các nguyên tắc sau:
Thứ nhất, xác định tính vô hiệu của thỏa thuận. Tòa án xem xét thỏa thuận chia tài sản có được lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực hay không; có thuộc trường hợp bị cấm chia tài sản theo khoản 3 Điều 42 hay không; có vi phạm điều cấm của pháp luật hay không.
Thứ hai, xác định khối tài sản chung. Tòa án xác định tài sản nào là tài sản chung của vợ chồng, tài sản nào là tài sản riêng, và giá trị của từng loại tài sản tại thời điểm giải quyết tranh chấp.
Thứ ba, áp dụng biện pháp khôi phục hiện trạng. Tòa án quyết định hoàn trả tài sản về khối tài sản chung, phân chia tài sản theo tỷ lệ lỗi của các bên, và bồi thường thiệt hại nếu có.
Thứ tư, bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình. Nếu tài sản đã được chuyển nhượng cho người thứ ba ngay tình, Tòa án công nhận giao dịch với người thứ ba và chỉ giải quyết bồi thường thiệt hại giữa các bên liên quan.
Một vấn đề thực tiễn thường gặp là tài sản đã bị bán cho người thứ ba trước khi thỏa thuận bị tuyên bố vô hiệu. Trong trường hợp này, người thứ ba mua tài sản mà không biết thỏa thuận chia tài sản là vô hiệu, thì giao dịch mua bán vẫn được công nhận. Bên bị thiệt hại chỉ có quyền yêu cầu bồi thường đối với bên có lỗi, không có quyền đòi lại tài sản từ người thứ ba.
Vấn đề thứ hai là tài sản đã được sử dụng vào mục đích khác (ví dụ: xây dựng nhà cửa, cải tạo tài sản). Trong trường hợp này, Tòa án xem xét giá trị tài sản tại thời điểm giao dịch và giá trị tài sản tại thời điểm giải quyết tranh chấp để xác định mức hoàn trả và bồi thường.
Khi vợ chồng có nhu cầu chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, cần lưu ý các điểm sau:
Luôn lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Đây là điều kiện bắt buộc theo khoản 2 Điều 42. Văn bản không công chứng, không chứng thực sẽ bị coi là vô hiệu và không có giá trị pháp lý.
Không chia tài sản chung trong trường hợp bị cấm. Cần xem xét kỹ khoản 3 Điều 42 để xác định trường hợp vợ, chồng không được chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân.
Bảo đảm không xâm phạm quyền lợi của con chưa thành niên. Thỏa thuận chia tài sản không được nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của con.
Tham khảo ý kiến luật sư. Trước khi lập thỏa thuận chia tài sản, nên tham khảo ý kiến luật sư để bảo đảm thỏa thuận phù hợp với quy định của pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
