Từ chối nhận di sản thừa kế và phân bổ di sản còn lại

Thừa kế là quan hệ pháp luật phát sinh khi người để lại di sản chết. Không phải mọi người thừa kế đều muốn nhận di sản: có người đã có tài sản riêng, có người gánh nợ của người chết, có người muốn phần di sản thuộc về người khác. Pháp luật Việt Nam cho phép người thừa kế từ chối nhận di sản, nhưng thủ tục và thời hạn từ chối rất chặt chẽ. Bài viết dưới đây của Công ty Luật Minh Bạch phân tích bốn nội dung: nghĩa vụ của người thừa kế, thủ tục từ chối nhận di sản, trường hợp người nhận di sản còn lại, và cách xử lý tài sản thừa kế.

1. Nghĩa vụ của người thừa kế

Người thừa kế không chỉ có quyền hưởng di sản mà còn gánh một loạt nghĩa vụ đối với người chết và với chủ nợ của người chết. Đây là điểm mà nhiều người bỏ qua trước khi quyết định có nhận di sản hay không.

Theo Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ đầu tiên của người thừa kế là thực hiện di chúc và nghĩa vụ tài sản để lại của người chết trong phạm vi di sản thừa kế. Nghĩa vụ thứ hai là thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng đối với người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng. Nghĩa vụ thứ ba là thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do người chết gây ra mà theo quy định của pháp luật dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình người thừa kế phải bồi thường.

Điều 615. Nghĩa vụ của người thừa kế 1. Người thừa kế có nghĩa vụ thực hiện di chúc và nghĩa vụ tài sản để lại của người chết trong phạm vi di sản thừa kế. 2. Người thừa kế có nghĩa vụ thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng đối với người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng. 3. Người thừa kế có nghĩa vụ thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do người chết gây ra mà theo quy định của pháp luật dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình người thừa kế phải bồi thường.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Điểm mấu chốt của Điều 615 là cụm từ trong phạm vi di sản thừa kế. Nghĩa vụ của người thừa kế không vượt quá giá trị di sản mà người chết để lại. Nếu di sản không đủ để trả nợ, người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để bù trừ. Đây chính là cơ sở pháp lý quan trọng nhất cho quyết định từ chối nhận di sản: khi di sản ít hơn nợ, việc nhận di sản đồng nghĩa với việc gánh nợ thay người chết.

2. Từ chối nhận di sản

Pháp luật thừa kế Việt Nam thừa nhận quyền từ chối nhận di sản của người thừa kế. Tuy nhiên, quyền này không tuyệt đối và bị ràng buộc bởi hai điều kiện: thời hạn và hình thức.

Về thời hạn, người thừa kế phải thông báo việc từ chối nhận di sản cho người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để họ biết. Thời hạn này là sáu tháng kể từ ngày biết mình có quyền thừa kế. Sau sáu tháng mà không thông báo, người thừa kế bị coi là đồng ý nhận di sản.

Điều 616. Từ chối nhận di sản 1. Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. 2. Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi cho người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để họ biết trong thời hạn 06 tháng, kể từ ngày biết mình có quyền thừa kế. 3. Sau thời hạn quy định tại khoản 2 Điều này mà không có người thừa kế nào từ chối nhận di sản thì di sản được chia cho những người thừa kế.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

Ba điểm cần lưu ý:

• Không được từ chối để trốn nợ. Khoản 1 Điều 616 cấm việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản. Nếu người thừa kế từ chối để không phải trả nợ của người chết, việc từ chối vô hiệu.
• Phải lập thành văn bản. Từ chối miệng không có giá trị pháp lý. Văn bản cần nêu rõ tên người thừa kế, quan hệ thừa kế, di sản từ chối, lý do từ chối, và ký tên.
• Phải gửi cho đúng người. Người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản. Nếu gửi sai người, thời hạn sáu tháng vẫn bị tính.

Trong thực tiễn, Công ty Luật Minh Bạch khuyến nghị người thừa kế nên lập văn bản từ chối ngay khi biết mình có quyền thừa kế, thay vì chờ đến gần hết thời hạn sáu tháng. Lý do: nếu người thừa kế khác không thừa nhận việc từ chối, việc chứng minh đã thông báo trong thời hạn sẽ rất khó khăn.

3. Người nhận di sản còn lại

Khi một người thừa kế từ chối nhận di sản, phần di sản mà người đó từ chối được chia cho những người thừa kế còn lại. Đây là nguyên tắc cơ bản của pháp luật thừa kế: di sản không bị bỏ trống, mà được phân bổ cho những người có quyền thừa kế còn lại.

Trường hợp tất cả những người thừa kế đều từ chối nhận di sản, di sản được xử lý theo quy định của pháp luật về tài sản vô chủ. Cụ thể, di sản được giao cho Nhà nước nếu không có người thừa kế nào nhận.

Điểm cần lưu ý là việc phân bổ di sản còn lại phải được thực hiện theo đúng trình tự pháp luật: trước hết theo di chúc, sau đó theo pháp luật. Nếu di chúc chỉ định người thừa kế nhưng người đó từ chối, phần di sản đó được chia cho những người thừa kế theo pháp luật, trừ trường hợp di chúc có quy định khác.

4. Xử lý tài sản thừa kế

Trong thời gian từ khi người chết để lại di sản đến khi di sản được phân chia, cần có người quản lý di sản. Người quản lý di sản có thể là người thừa kế, người được giao nhiệm vụ quản lý di sản, hoặc người được Tòa án chỉ định.

Nhiệm vụ của người quản lý di sản bao gồm: xác định di sản, bảo quản di sản, thanh toán các khoản nợ của người chết trong phạm vi di sản, và thực hiện các nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.

Trường hợp di sản bao gồm bất động sản, việc quản lý và phân chia cần tuân thủ các quy định về đăng ký quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở. Người quản lý di sản không được phép bán, tặng cho, hoặc xử lý di sản mà không có sự đồng ý của những người thừa kế còn lại.

Trường hợp di sản bao gồm tài sản có giá trị lớn (nhà đất, cổ phần, vàng bạc), Công ty Luật Minh Bạch khuyến nghị nên lập thành văn bản thỏa thuận giữa các bên về cách thức quản lý và phân chia, để tránh tranh chấp sau này.

5. Lưu ý khi áp dụng

Khi quyết định có từ chối nhận di sản hay không, người thừa kế cần lưu ý các điểm sau:

• Thời hạn sáu tháng là bắt buộc. Quá thời hạn, quyền từ chối bị mất. Nếu có lý do chính đáng (bệnh nặng, ở nước ngoài, không biết mình có quyền thừa kế), cần chứng minh để được xem xét.
• Không được từ chối để trốn nợ. Nếu người chết để lại nhiều nợ hơn di sản, việc từ chối nhận di sản là hợp lý. Nhưng nếu từ chối để trốn nợ của chính mình, việc từ chối vô hiệu.
• Văn bản từ chối cần đầy đủ thông tin. Nên có người làm chứng, hoặc công chứng để tăng cường giá trị chứng cứ.
• Tham khảo ý kiến luật sư. Trước khi từ chối nhận di sản, đặc biệt khi di sản có giá trị lớn hoặc có tranh chấp, nên tham khảo ý kiến luật sư để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.