Điều 621. Người không được quyền hưởng di sản 1. Những người sau đây không được quyền hưởng di sản: a) Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó; b) Người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; c) Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà người thừa kế đó có quyền hưởng; d) Người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản trong việc lập di chúc; giả mạo di chúc, sửa chữa di chúc, hủy di chúc, che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản. 2. Những người quy định tại khoản 1 Điều này vẫn được hưởng di sản, nếu người để lại di sản đã biết hành vi của những người đó, nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Hàng thừa kế thuộc hàng đầu
Theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, thứ tự thừa kế được xác định theo hàng. Người thừa kế thuộc hàng đầu là những người có quan hệ huyết thống gần gũi nhất với người để lại di sản. Điều 622 quy định cụ thể: "Vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người để lại di sản là người thừa kế thuộc hàng đầu." Đây là nhóm được ưu tiên hàng đầu trong việc thừa kế tài sản, thể hiện nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của gia đình huyết thống và nuôi dưỡng.
Phân tích, quy định này dựa trên cơ sở quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng hợp pháp. Vợ chồng được xếp vào hàng đầu phản ánh quyền lợi tài sản chung trong hôn nhân. Cha mẹ và con cái, bao gồm cả cha mẹ nuôi và con nuôi, thể hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng và thừa kế lẫn nhau theo pháp luật. Ví dụ thực tiễn: Ông A qua đời để lại di sản gồm nhà ở và tiền gửi ngân hàng. Bà B là vợ, ông C là cha đẻ, bà D là mẹ nuôi, cháu E là con nuôi đã được công nhận hợp pháp. Cả bốn người này đều là người thừa kế thuộc hàng đầu, được chia di sản bình đẳng theo pháp luật, trừ khi có di chúc khác hoặc thỏa thuận chia di sản.
Viện dẫn Điều 622, người thừa kế hàng đầu có quyền thừa kế toàn bộ di sản nếu không có người thừa kế cùng hàng khác. Trường hợp có nhiều người thừa kế cùng hàng, di sản được chia đều. Tuy nhiên, pháp luật cũng cho phép người thừa kế thỏa thuận chia di sản theo tỷ lệ khác, miễn là không vi phạm quy định bảo vệ quyền lợi của người thừa kế không có năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực. Quy định này đảm bảo công bằng, tôn trọng ý chí của người để lại di sản và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của gia đình.
Hàng thừa kế thứ nhất là hàng thừa kế gần gũi nhất với người chết, gồm: vợ, chồng; cha đẻ, mẹ đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi; con đẻ, con nuôi của người chết (Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015).
Quan hệ huyết thống là nền tảng: con đẻ kế thừa cha mẹ, cha mẹ kế thừa con. Quan hệ nuôi dưỡng được pháp luật thừa nhận tương đương huyết thống — con nuôi, cha mẹ nuôi có quyền thừa kế như cha mẹ đẻ, con đẻ. Quan hệ vợ chồng là quan hệ hôn nhân, không phải huyết thống, nhưng vẫn thuộc hàng thứ nhất vì gắn với nghĩa vụ chung thủy, chia sẻ tài sản.
Thứ tự phân chia: những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau (Điều 622). Ví dụ: người chết để lại di sản, có vợ và hai con; ba người chia đều, mỗi người một phần ba.
Trường hợp con đã chết trước người chết thì cháu được hưởng thay (Điều 622). Ví dụ: cha chết, con trai đã mất trước đó, cháu trai thay cha hưởng phần di sản của ông nội.
Thực tiễn phát sinh tranh chấp nhiều nhất: tranh chấp về quan hệ cha mẹ nuôi — cần giấy chứng nhận nuôi hợp pháp; tranh chấp về con ngoài giá thú — cần chứng minh quan hệ huyết thống; tranh chấp về tài sản chung vợ chồng — di sản chỉ là phần tài sản của người chết, phần còn lại thuộc về vợ/chồng còn sống.
Người thừa kế hàng thứ nhất bị loại trừ nếu: giết hoặc cố ý gây thương tích nghiêm trọng cho người chết; lừa dối, đe dọa, cưỡng ép trong lập di chúc; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng (Điều 621).
Các nhóm người thừa kế
Theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế theo pháp luật gồm ba nhóm, được xác định theo thứ tự ưu tiên:
Phân tích: pháp luật sắp xếp theo mối quan hệ huyết thống gần nhất trước, mở rộng dần ra quan hệ huyết thống xa hơn và quan hệ nuôi dưỡng. Đây là sự cụ thể hóa nguyên tắc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân trong quan hệ dân sự.
Thứ tự hưởng thừa kế: theo Điều 622, chỉ khi không còn người ở hàng trước thì người ở hàng sau mới được hưởng. Người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Trường hợp người ở hàng trước chết trước, từ chối, mất quyền hưởng hoặc bị truất quyền hưởng thì người hàng sau được hưởng.
Ví dụ thực tiễn: Ông A mất, để lại di chúc không định đoạt toàn bộ di sản. Ông A có vợ (B), một con đẻ (C) và một anh trai ruột (D). Vợ B và con C thuộc hàng đầu tiên, được hưởng di sản; anh trai D thuộc hàng thứ hai, không được hưởng vì còn người hàng đầu tiên. Nếu C chết trước A thì D vẫn không được hưởng, vì vợ B còn sống. Chỉ khi cả B và C đều chết trước A, D mới được hưởng.
Lưu ý: quan hệ nuôi dưỡng (cha nuôi, mẹ nuôi, con nuôi, người có công nuôi dưỡng) được pháp luật thừa kế công nhận ngang với quan hệ huyết thống tương ứng, thể hiện tính nhân văn của pháp luật dân sự.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
