Trong thực tiễn xét xử, thỉnh thoảng xuất hiện tình huống éo le: một người bị Tòa án tuyên bố đã chết, người còn sống đã đăng ký kết hôn với người khác, bỗng nhiên người "đã chết" trở về. Pháp luật Việt Nam đã dự liệu trường hợp này và quy định tại Điều 67 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (số 52/2014/QH13). Bài viết dưới đây của Công ty Luật Minh Bạch phân tích toàn diện hệ quả pháp lý phát sinh, bao gồm quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản.
Điều 67. Quan hệ nhân thân, tài sản khi chồng hoặc vợ bị tuyên bố đã chết mà trở về 1. Trong trường hợp Tòa án tuyên bố một người đã chết mà người đó còn sống thì quan hệ hôn nhân được xác định lại theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình. 2. Trong trường hợp người bị tuyên bố đã chết trở về mà người vợ hoặc người chồng đã kết hôn với người khác thì quan hệ hôn nhân được xác định lại theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình. 3. Quan hệ tài sản được xác định lại theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điểm mấu chốt đầu tiên cần nhận thức: bản án, quyết định của Tòa án tuyên bố một người đã chết chỉ có giá trị giả định về tình trạng pháp lý của người đó. Khi người bị tuyên bố đã chết còn sống và trở về, pháp luật coi việc tuyên bố đó không còn phù hợp với thực tế. Theo quy định tại khoản 1 Điều 67, quan hệ hôn nhân giữa người đó với vợ hoặc chồng còn lại được xác định lại.
Việc "xác định lại" ở đây được hiểu là quan hệ hôn nhân được khôi phục nguyên trạng, không phải là một quan hệ hôn nhân mới. Hai người vẫn là vợ chồng hợp pháp của nhau, không cần đăng ký kết hôn lại, không phát sinh quan hệ hôn nhân mới với bất kỳ ai. Thời kỳ hôn nhân vẫn được tính liên tục từ ngày đăng ký kết hôn ban đầu cho đến khi quan hệ hôn nhân chấm dứt (nếu có).
Điều kiện để quan hệ hôn nhân được khôi phục là: (i) Tòa án đã tuyên bố người đó đã chết; (ii) người đó còn sống và trở về; (iii) quan hệ hôn nhân giữa hai người chưa bị chấm dứt bởi một bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật. Nếu trước khi người đó "trở về", Tòa án đã ra bản án ly hôn có hiệu lực giữa hai người thì quan hệ hôn nhân đã chấm dứt, không còn gì để khôi phục.
Trên thực tế, khi người bị tuyên bố đã chết trở về, người này hoặc người thân thích cần làm thủ tục yêu cầu Tòa án hủy quyết định tuyên bố đã chết. Đây là thủ tục bắt buộc để chấm dứt tình trạng pháp lý "đã chết" và là căn cứ để các cơ quan khác (cơ quan hộ tịch, ngân hàng, cơ quan quản lý đất đai...) cập nhật thông tin.
Đây là tình huống phức tạp và phổ biến hơn cả. Khi một người bị tuyên bố đã chết, người vợ hoặc người chồng còn lại có quyền kết hôn với người khác. Pháp luật không cấm điều này, vì quan hệ hôn nhân trước đó đã được coi là chấm dứt do cái chết được xác định. Khoản 2 Điều 67 giải quyết hậu quả khi người "đã chết" trở về mà người kia đã tái hôn.
Nguyên tắc xử lý: quan hệ hôn nhân được xác định lại theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình. Cụ thể, Tòa án sẽ phải xem xét, cân nhắc giữa hai quan hệ hôn nhân để xác định quan hệ nào được bảo vệ, quan hệ nào phải chấm dứt.
Trường hợp 1: Quan hệ hôn nhân đầu tiên (giữa người bị tuyên bố đã chết và người còn lại) được khôi phục. Quan hệ hôn nhân thứ hai (giữa người còn lại và người chồng/vợ mới) bị coi là không có giá trị pháp lý, vì tại thời điểm kết hôn lần thứ hai, người đó vẫn đang có vợ/chồng hợp pháp (dù bị tuyên bố đã chết). Việc kết hôn lần thứ hai có thể bị coi là kết hôn trái pháp luật, vi phạm nguyên tắc một vợ một chồng.
Trường hợp 2: Quan hệ hôn nhân thứ hai được giữ nguyên. Trong trường hợp này, quan hệ hôn nhân đầu tiên phải chấm dứt. Việc này chỉ được thực hiện thông qua bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật của Tòa án, không phải tự động.
Việc lựa chọn trường hợp nào phụ thuộc vào nhiều yếu tố: thời điểm người đó trở về, mức độ quan hệ thực tế của các bên, quyền lợi của con cái (nếu có), và quan trọng nhất là ý chí của các bên. Tòa án sẽ xem xét toàn diện các yếu tố này để ra quyết định công bằng nhất.
Điều 5 của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 cấm hành vi "người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác". Tuy nhiên, trong trường hợp này, người kết hôn lần thứ hai không có lỗi chủ quan, vì họ tin rằng mình đã góa vợ/góa chồng. Do đó, việc xử lý cần cân nhắc yếu tố lỗi.
Điều 5. Bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình 1. Quan hệ hôn nhân và gia đình được xác lập, thực hiện theo quy định của Luật này được tôn trọng và được pháp luật bảo vệ. 2. Cấm các hành vi sau đây: ... c) Người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác hoặc chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người đang có chồng, có vợ;
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Khoản 3 Điều 67 quy định: "Quan hệ tài sản được xác định lại theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình". Đây là nội dung phức tạp nhất, vì trong thời gian người bị tuyên bố đã chết, tài sản của người đó đã được xử lý theo quy định của pháp luật về thừa kế.
Khi một người bị tuyên bố đã chết, di sản của người đó được mở thừa kế. Người vợ/chồng còn lại, con cái, cha mẹ... là những người thừa kế theo pháp luật. Di sản đã được phân chia, chuyển nhượng cho người thừa kế. Khi người "đã chết" trở về, việc xác định lại quan hệ tài sản phải giải quyết vấn đề: di sản đã phân chia có phải trả lại cho người bị tuyên bố đã chết không?
Nguyên tắc chung: di sản đã được phân chia theo thừa kế không bắt buộc phải trả lại toàn bộ. Tuy nhiên, người bị tuyên bố đã chết có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ cho rằng việc phân chia di sản gây thiệt hại cho mình. Cụ thể:
Thứ nhất, đối với tài sản còn lại (chưa được phân chia hoặc chưa chuyển nhượng), người bị tuyên bố đã chết có quyền yêu cầu trả lại.
Thứ hai, đối với tài sản đã được phân chia cho người thừa kế, người bị tuyên bố đã chết không có quyền yêu cầu trả lại tài sản đó, nhưng có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu việc phân chia gây thiệt hại cho mình (ví dụ: người thừa kế nhận tài sản nhưng không thực hiện nghĩa vụ đối với người bị tuyên bố đã chết).
Thứ ba, đối với quan hệ tài sản trong hôn nhân: nếu trong thời gian người bị tuyên bố đã chết, người vợ/chồng còn lại đã kết hôn với người khác, tài sản phát sinh trong hôn nhân thứ hai là tài sản chung của hôn nhân thứ hai, không thuộc diện chia lại cho người bị tuyên bố đã chết. Tuy nhiên, tài sản riêng của người bị tuyên bố đã chết (nếu còn) vẫn thuộc quyền sở hữu của người đó.
Thứ tư, đối với giao dịch dân sự: các giao dịch dân sự đã được xác lập trong thời gian người bị tuyên bố đã chết (ví dụ: mua bán, tặng cho, thế chấp) vẫn có giá trị pháp lý, trừ trường hợp có căn cứ cho rằng giao dịch đó vi phạm pháp luật.
Điều 68 của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định về chế độ tài sản của vợ chồng, trong đó xác định tài sản chung và tài sản riêng. Khi xác định lại quan hệ tài sản, cần áp dụng quy định này để phân định rõ ràng.
Điều 68. Tài sản chung của vợ chồng 1. Tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi nhuận phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân; trừ trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 40 của Luật này; tài sản mà vợ, chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung và tài sản khác mà vợ, chồng thỏa thuận là tài sản chung. ... 3. Tài sản chung của vợ chồng được chia đôi khi có yêu cầu của vợ, chồng hoặc theo quyết định của Tòa án theo quy định tại Điều 76 của Luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Tổng hợp các quy định, hậu quả pháp lý khi chồng hoặc vợ bị tuyên bố đã chết mà trở về bao gồm:
Về nhân thân: Quan hệ hôn nhân được xác định lại. Nếu người kia chưa tái hôn, quan hệ hôn nhân được khôi phục nguyên trạng. Nếu người kia đã tái hôn, Tòa án sẽ xem xét để xác định quan hệ hôn nhân nào được bảo vệ, quan hệ nào phải chấm dứt.
Về tài sản: Quan hệ tài sản được xác định lại theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình. Tài sản còn lại được trả lại cho người bị tuyên bố đã chết. Tài sản đã phân chia theo thừa kế không bắt buộc phải trả lại, nhưng có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Về con cái: Quan hệ cha mẹ con không bị ảnh hưởng bởi việc tuyên bố đã chết hay trở về. Quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con vẫn được pháp luật bảo vệ.
Về thừa kế: Việc mở thừa kế do tuyên bố đã chết vẫn có giá trị pháp lý. Các giao dịch dân sự liên quan đến di sản đã được xác lập vẫn được bảo vệ, trừ trường hợp có căn cứ cho rằng giao dịch đó vi phạm pháp luật.
Về trách nhiệm dân sự: Người bị tuyên bố đã chết có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ cho rằng việc tuyên bố đã chết hoặc việc xử lý tài sản trong thời gian đó gây thiệt hại cho mình.
Thủ tục pháp lý: Khi người bị tuyên bố đã chết trở về, cần làm thủ tục yêu cầu Tòa án hủy quyết định tuyên bố đã chết. Đây là thủ tục bắt buộc để chấm dứt tình trạng pháp lý "đã chết".
Thời hiệu: Pháp luật không quy định thời hiệu cụ thể cho việc yêu cầu hủy quyết định tuyên bố đã chết. Tuy nhiên, việc yêu cầu cần được thực hiện trong thời gian hợp lý, không được lạm dụng quyền này để gây khó khăn cho người khác.
Chứng cứ: Cần thu thập đầy đủ chứng cứ chứng minh người bị tuyên bố đã chết còn sống và trở về (ví dụ: giấy tờ tùy thân, lời khai nhân chứng, kết quả giám định ADN...).
Tư vấn pháp lý: Do tính chất phức tạp của vấn đề, người bị tuyên bố đã chết trở về nên tìm đến luật sư hoặc tổ chức tư vấn pháp lý để được hướng dẫn cụ thể, bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Thẩm quyền giải quyết: Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp liên quan đến quan hệ nhân thân và tài sản khi chồng hoặc vợ bị tuyên bố đã chết mà trở về.
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
