Điều 4. Áp dụng Luật thương mại và pháp luật có liên quan 1. Hoạt động thương mại phải tuân theo Luật thương mại và pháp luật có liên quan. 3. Hoạt động thương mại không được quy định trong Luật thương mại và trong các luật khác thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nguyên tắc tự nguyện và thỏa thuận là nền tảng pháp lý của hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại tại Việt Nam, được quy định cụ thể tại Điều 4 và Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010 (số 08/2010/QH12).
Theo Điều 4 của Luật, các bên tham gia giao dịch thương mại có quyền tự nguyện thỏa thuận lựa chọn trọng tài giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện giao dịch, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Điều 5 quy định chi tiết nội dung thỏa thuận trọng tài bao gồm: lựa chọn tổ chức trọng tài hoặc trọng tài viên độc lập, địa điểm giải quyết tranh chấp, pháp luật áp dụng, thủ tục tố tụng trọng tài, thời hiệu khởi kiện và các nội dung khác liên quan đến quyền và nghĩa vụ của các bên.
Nguyên tắc này thể hiện sự tôn trọng ý chí chủ quan của các bên trong giao dịch thương mại, giúp tăng hiệu quả giải quyết tranh chấp, tiết kiệm chi phí và thời gian cho các bên. Ví dụ thực tiễn, hai doanh nghiệp ký hợp đồng mua bán nguyên liệu có điều khoản thỏa thuận mọi tranh chấp về chất lượng hàng hóa sẽ đưa ra Trọng tài thương mại Việt Nam giải quyết theo pháp luật Việt Nam, với 3 trọng tài viên là chuyên gia về lĩnh vực thương mại. Khi xảy ra tranh chấp, các bên không cần thực hiện thủ tục khởi kiện tại tòa án mà tuân thủ thỏa thuận đã ký kết, kết quả giải quyết của trọng tài có giá trị thi hành như bản án, án hà của tòa án.
Cần lưu ý rằng thỏa thuận trọng tài không có hiệu lực đối với các tranh chấp không thuộc phạm vi giải quyết của trọng tài thương mại theo quy định của Luật, ví dụ như tranh chấp về quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ thuộc lĩnh vực hành chính.
Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại có nhiều điểm khác biệt cơ bản so với giải quyết tại Toà án nhà nước, căn cứ quy định tại Điều 4, Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010 như sau:
Thứ nhất, về cơ sở thẩm quyền giải quyết: Trọng tài chỉ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp khi các bên có thỏa thuận tự nguyện bằng văn bản hoặc hình thức có giá trị chứng minh, lập trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh (Điều 4), trong khi Toà án giải quyết tranh chấp theo thẩm quyền quy định của pháp luật tố tụng, không phụ thuộc vào thỏa thuận của các bên trừ các trường hợp luật có quy định riêng.
Thứ hai, về tính độc lập, trung lập của cơ quan giải quyết: Trọng tài viên được các bên lựa chọn, hoạt động độc lập, không bị chi phối bởi cá nhân, cơ quan, tổ chức nào (Điều 5), còn thẩm phán giải quyết tranh chấp tại Toà án là cán bộ nhà nước, hoạt động trong hệ thống Toà án nhân dân, chịu sự quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Thứ ba, về tốc độ, bảo mật và chi phí: Thủ tục trọng tài linh hoạt, thời gian giải quyết thường ngắn hơn so với thủ tục tố tụng tại Toà án, quy trình bảo mật, phiên điều trần không công khai trừ khi các bên thỏa thuận khác, phù hợp với các bên muốn bảo vệ bí mật kinh doanh. Ví dụ thực tiễn, tranh chấp hợp đồng mua bán nguyên liệu giữa hai doanh nghiệp, các bên thỏa thuận chọn trọng tài để tránh tiết lộ thông tin về giá cả, chiến lược kinh doanh, thay vì giải quyết tại Toà án công khai. Chi phí trọng tài thường cao hơn nhưng các bên chủ động kiểm soát thời gian, quy trình giải quyết.
Thứ tư, về hiệu lực và cách thức kháng cáo: Quyết định của trọng tài có hiệu lực pháp luật như bản án, quyết định của Toà án, được thi hành theo quy định pháp luật, nhưng chỉ có thể khởi kiện hủy bỏ trong các trường hợp luật định, không có thủ tục kháng cáo, giám đốc thẩm như bản án của Toà án.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
