Sử dụng tác phẩm mà không xin phép: các trường hợp hợp lệ

Điều 25. Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả65 1. Các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền nhưng phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm bao gồm: a) Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Quy định này không áp dụng trong trường hợp sao chép bằng thiết bị sao chép; b) Sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại; c) Sử dụng hợp lý tác phẩm để minh họa trong bài giảng, ấn phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng nhằm mục đích giảng dạy. Việc sử dụng này có thể bao gồm việc cung cấp trong mạng máy tính nội bộ với điều kiện phải có các biện pháp kỹ thuật để bảo đảm chỉ người học và người dạy trong buổi học đó có thể tiếp cận tác phẩm này; d) Sử dụng tác phẩm trong hoạt động công vụ của cơ quan nhà nước; đ) Trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong tác phẩm của mình; để viết báo, sử dụng trong ấn phẩm định kỳ, trong chương trình phát sóng, phim tài liệu; e) Sử dụng tác phẩm trong hoạt động thư viện không nhằm mục đích thương mại, bao gồm sao chép tác phẩm lưu trữ trong thư viện để bảo quản, với điều kiện Điều này được sửa đổi, bổ sung lần thứ nhất theo quy định tại khoản 6 Điều 1 của Luật số 36/2009/QH12 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, có

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Sử dụng tác phẩm không phải xin phép

Nội dung đang được biên soạn.

2. Các ngoại lệ không phải trả thù lao

Căn cứ: Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi 2022) quy định các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả thù lao.

Các ngoại lệ chính:

• Tự sao chép một bản dùng riêng (Điều 25 khoản 1 điểm a).
• Trích dẫn hợp lý nhằm mục đích bình luận, phê bình, giới thiệu tác phẩm, không làm sai lệch ý tác giả, ghi rõ nguồn (điểm b).
• Trích dẫn tác phẩm để giảng dạy, không nhằm mục đích thương mại (điểm c).
• Sao chép để lưu trữ trong thư viện, cơ quan nghiên cứu, không nhằm mục đích thương mại (điểm d).
• Biểu diễn tác phẩm trong buổi sinh hoạt văn hóa, tuyên truyền, không thu tiền dưới mọi hình thức (điểm đ).
• Ghi âm, ghi hình trực tiếp buổi biểu diễn để đưa tin thời sự (điểm e).
• Chụp ảnh, truyền hình tác phẩm mỹ thuật, kiến trúc đặt nơi công cộng nhằm giới thiệu hình ảnh đó (điểm g).
• Chuyển tác phẩm sang chữ nổi, ngôn ngữ ký hiệu cho người khuyết tật (điểm h).
• Nhập khẩu bản sao tác phẩm cho mục đích cá nhân (điểm i).
• Sao chép, dịch, phóng tác để nghiên cứu khoa học, giảng dạy (điểm k).

Điều kiện chung: việc sử dụng không được xung đột với khai thác bình thường tác phẩm, không gây thiệt hại bất hợp lý cho quyền tác giả (Điều 25 khoản 2). Phải ghi rõ tên tác giả, nguồn gốc, trừ trường hợp không thể xác định.

Ví dụ: giảng viên in một chương sách phát cho sinh viên trong lớp học — thuộc điểm c, không phải trả thù lao. Nhưng nếu bán tài liệu đó cho sinh viên — mất tính phi thương mại, phải xin phép và trả thù lao.

Lưu ý: Điều 26 liệt kê trường hợp không phải xin phép nhưng phải trả thù lao (ví dụ: biểu diễn tác phẩm đã công bố, ghi âm chương trình phát sóng). Phân biệt rõ hai nhóm này tránh nhầm lẫn nghĩa vụ.

3. Các trường hợp phải trả thù lao

Không phải mọi trường hợp sử dụng tác phẩm không xin phép đều miễn phí. Điều 25 và Điều 26 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2022) phân biệt rõ hai nhóm: miễn xin phép, miễn thù lao và miễn xin phép nhưng phải trả thù lao.

Theo khoản 1 Điều 26, các trường hợp sử dụng đã được công bố mà không phải xin phép nhưng phải trả thù lao cho chủ sở hữu quyền tác giả gồm:

• Sử dụng tác phẩm trong hoạt động biểu diễn, phát sóng, ghi âm, ghi hình (trừ biểu diễn tác phẩm sân khấu đã công bố);
• Sao chép tác phẩm để lưu trữ trong thư viện, cơ quan nghiên cứu;
• Trích dẫn tác phẩm để giảng dạy, nghiên cứu, bình luận;
• Đăng tải, phát lại tác phẩm trên mạng viễn thông và Internet;
• Dịch, phóng tác, biên soạn, chú giải, tuyển tập tác phẩm.

Mức thù lao do các bên thỏa thuận; trường hợp không thỏa thuận được thì thực hiện theo quy định của Chính phủ (khoản 2 Điều 26).

Ví dụ thực tiễn: Một trường đại học sao chép chương sách để phát cho sinh viên trong lớp học — đây là trích dẫn phục vụ giảng dạy, không cần xin phép tác giả, nhưng vẫn phải trả thù lao. Tương tự, một đài phát thanh phát lại bài hát đã công bố phải trả thù lao cho tác giả, dù không cần xin phép.

Lưu ý phân biệt: Điều 25 liệt kê các trường hợp miễn cả xin phép lẫn thù lao (như tự sao chép một bản để nghiên cứu cá nhân, sử dụng trong hoạt động công vụ, giảng dạy trực tiếp không thu tiền). Ranh giới giữa Điều 25 và Điều 26 nằm ở mục đích và quy mô sử dụng: sử dụng vì lợi ích cá nhân, phi thương mại, phạm vi hẹp thuộc Điều 25; sử dụng có tính lan tỏa, phục vụ công chúng hoặc tạo giá trị khai thác thuộc Điều 26 và phát sinh nghĩa vụ trả thù lao.

Việc xác định sai nhóm có thể dẫn đến tranh chấp về quyền tác giả và trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật.

4. Trích dẫn hợp lệ

Nội dung đang được biên soạn.

5. Giới hạn và thận trọng

Các trường hợp tại Điều 25 và Điều 26 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2022) là ngoại lệ, không phải quy tắc chung. Sử dụng vượt phạm vi được liệt kê = xâm phạm quyền tác giả, dù không nhằm mục đích thương mại.

Giới hạn cốt lõi:

• Điều 25 (sử dụng không phải xin phép, không phải trả tiền): chỉ áp dụng đúng các trường hợp luật định — sao chép để lưu trữ, giảng dạy, nghiên cứu, trích dẫn hợp lý, báo chí, phát sóng phi lợi nhuận... Không mở rộng tùy ý.
• Điều 26 (sử dụng không phải xin phép, phải trả tiền): gồm sao chép cho mục đích thương mại, phát sóng có tài trợ, ghi âm bản ghi... — vẫn phải trả thù lao, không miễn phí.
• Mọi ngoại lệ đều phải: (i) không làm tổn hại việc khai thác bình thường tác phẩm; (ii) không gây thiệt hại bất hợp lý cho tác giả/chủ sở hữu.

Ví dụ thực tiễn: Giáo viên sao chép nguyên một chương sách giáo trình phát cho sinh viên — vượt "trích dẫn hợp lý", không thuộc Điều 25. Doanh nghiệp phát nhạc nền tại quán cà phê — không phải ngoại lệ, phải xin phép và trả tiền theo Điều 26. Sao chép bài báo đăng lại nguyên văn trên website cá nhân có quảng cáo — xâm phạm.

Thận trọng: Luôn ghi nguồn, tên tác giả; chỉ trích dẫn phần cần thiết; không sao chép thay thế nhu cầu mua bản gốc. Khi nghi ngờ, xin phép trước — rủi ro pháp lý thấp hơn nhiều so với tranh chấp.

6. Rủi ro khi sử dụng sai

Sử dụng tác phẩm không thuộc các trường hợp ngoại lệ tại Điều 25 và Điều 26 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2022) mà không xin phép chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi xâm phạm quyền tác giả, phải chịu trách nhiệm pháp lý.

Trách nhiệm dân sự. Theo Điều 25, các trường hợp sử dụng không phải xin phép, không phải trả tiền chỉ áp dụng khi đáp ứng đủ điều kiện luật định (mục đích, phạm vi, việc ghi nhận tên tác giả, nguồn gốc). Vượt khỏi khuôn khổ đó, chủ sở hữu có quyền yêu cầu buộc chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại. Mức bồi thường căn cứ thiệt hại thực tế, lợi nhuận thu được, hoặc theo mức do Tòa án ấn định.

Trách nhiệm hành chính. Hành vi xâm phạm bị xử phạt theo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, kèm biện pháp khắc phục hậu quả như buộc tiêu hủy tang vật, buộc gỡ bỏ bản sao vi phạm.

Trách nhiệm hình sự. Trường hợp xâm phạm có quy mô thương mại, thu lợi bất chính lớn hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho chủ sở hữu, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả theo Bộ luật Hình sự.

Ví dụ thực tiễn. Một doanh nghiệp sao chép ảnh, bài viết của tác giả khác để đăng lên website quảng cáo, bán hàng mà không xin phép và không trả tiền. Hành vi này không thuộc trường hợp ngoại lệ tại Điều 25 (như trích dẫn hợp lý cho mục đích thông tin, giảng dạy) vì nhằm mục đích thương mại và sử dụng toàn bộ tác phẩm. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm dân sự (bồi thường), hành chính (xử phạt), và có thể hình sự nếu quy mô lớn.

Rủi ro còn gồm việc bên thứ ba (đối tác, nền tảng số) từ chối hợp tác, gỡ nội dung, hoặc chuyển nghĩa vụ pháp lý cho bên sử dụng sai. Do đó, trước khi dùng tác phẩm ngoài khuôn khổ Điều 25, Điều 26, cần xin phép và trả tiền theo thỏa thuận.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2022) - Điều 25-26