Điều 95. Điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo 1. Việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo phải được thực hiện trên cơ sở tự nguyện của các bên và được lập thành văn bản. 2. Vợ chồng có quyền nhờ người mang thai hộ khi có đủ các điều kiện sau đây: a) Có xác nhận của tổ chức y tế có thẩm quyền về việc người vợ không thể mang thai và sinh con ngay cả khi áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản; b) Vợ chồng đang không có con chung; c) Đã được tư vấn về y tế, pháp lý, tâm lý. 3. Người được nhờ mang thai hộ phải có đủ các điều kiện sau đây: a) Là người thân thích cùng hàng của bên vợ hoặc bên chồng nhờ mang thai hộ; b) Đã từng sinh con và chỉ được mang thai hộ một lần; c) Ở độ tuổi phù hợp và có xác nhận của tổ chức y tế có thẩm quyền về khả năng mang thai hộ; d) Trường hợp người phụ nữ mang thai hộ có chồng thì phải có sự đồng ý bằng văn bản của người chồng; đ) Đã được tư vấn về y tế, pháp lý, tâm lý. 4. Việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo không được trái với quy định của pháp luật về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. 5. Chính phủ quy định chi tiết Điều này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là việc một người phụ nữ tự nguyện, không vì mục đích thương mại, mang thai và sinh con cho cặp vợ chồng mà người vợ không thể mang thai và sinh con ngay cả khi áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Bản chất của quan hệ này là sự hỗ trợ sinh sản thuần túy vì mục đích nhân đạo giữa hai bên có đủ điều kiện theo quy định tại Điều 95 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận duy nhất hình thức mang thai hộ vì mục đích nhân đạo. Mọi hành vi mang thai hộ vì mục đích thương mại đều bị nghiêm cấm. Tính nhân đạo thể hiện ở chỗ bên mang thai hộ không được hưởng bất kỳ lợi ích kinh tế nào ngoài các chi phí hợp lý liên quan trực tiếp đến thai kỳ như chi phí khám thai, sinh đẻ, chăm sóc sức khỏe theo thỏa thuận quy định tại Điều 96 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Ví dụ thực tiễn: chị A là em ruột của chị B, chị B bị bệnh lý tử cung không thể mang thai. Vợ chồng chị B thỏa thuận bằng văn bản với vợ chồng chị A về việc chị A mang thai hộ. Sau khi sinh, đứa trẻ được xác định là con chung của vợ chồng chị B theo Điều 94 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Quyền và nghĩa vụ giữa bên mang thai hộ và bên nhờ mang thai hộ phát sinh theo Điều 97 và Điều 98 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, trong đó bên nhờ mang thai hộ có nghĩa vụ chăm sóc sức khỏe cho bên mang thai hộ, còn bên mang thai hộ có quyền được hưởng chế độ thai sản theo quy định của pháp luật lao động và bảo hiểm xã hội cho đến thời điểm giao đứa trẻ.
Như vậy, mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là cơ chế pháp lý đặc thù nhằm hiện thực hóa quyền làm cha, làm mẹ của những cặp vợ chồng vô sinh, hiếm muộn, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của người phụ nữ mang thai hộ trên tinh thần tự nguyện, không vụ lợi.
Pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, do đó các bên tham gia phải đáp ứng đầy đủ điều kiện chặt chẽ theo quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 95 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Đối với bên nhờ mang thai hộ, pháp luật yêu cầu phải có xác nhận của tổ chức y tế có thẩm quyền về việc người vợ không thể mang thai và sinh con ngay cả khi áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản; vợ chồng đang không có con chung; và đã được tư vấn về y tế, pháp lý, tâm lý. Ví dụ, trường hợp người vợ bị cắt tử cung do bệnh lý hoặc mắc bệnh lý nghiêm trọng khiến không thể mang thai dù đã thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm nhiều lần, thì đủ cơ sở để được xác nhận đủ điều kiện nhờ mang thai hộ.
Đối với bên mang thai hộ, người này phải là người thân thích cùng hàng của bên vợ hoặc bên chồng nhờ mang thai hộ; đã từng sinh con và chỉ được mang thai hộ một lần; ở độ tuổi phù hợp và có xác nhận của tổ chức y tế có thẩm quyền về khả năng mang thai hộ. Trường hợp người mang thai hộ đã có chồng thì phải có sự đồng ý bằng văn bản của người chồng. Ngoài ra, người mang thai hộ phải được tư vấn về y tế, pháp lý, tâm lý. Ví dụ, chị gái ruột của người vợ đã có hai con khỏe mạnh, dưới 35 tuổi và được bệnh viện xác nhận đủ sức khỏe, có thể đáp ứng điều kiện làm người mang thai hộ cho em gái mình.
Việc đáp ứng đủ các điều kiện nêu trên là tiền đề bắt buộc để các bên tiến hành lập thỏa thuận mang thai hộ theo Điều 96, đồng thời làm phát sinh quyền và nghĩa vụ tương ứng quy định tại Điều 97 và Điều 98 của Luật này.
Thỏa thuận về việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là văn bản pháp lý trung tâm, xác lập quyền và nghĩa vụ giữa bên nhờ mang thai hộ và bên mang thai hộ. Theo khoản 1 Điều 96 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, thỏa thuận này phải được lập thành văn bản, có công chứng, và chỉ có hiệu lực pháp luật khi hội tụ đủ các điều kiện về chủ thể quy định tại Điều 95. Việc công chứng không chỉ là thủ tục hành chính mà còn là biện pháp bảo đảm tính xác thực, tự nguyện và minh bạch của thỏa thuận, ngăn ngừa tranh chấp phát sinh từ sự mơ hồ hoặc ép buộc.
Khoản 2 Điều 96 quy định nội dung bắt buộc của thỏa thuận, bao gồm: thông tin đầy đủ về bên nhờ mang thai hộ và bên mang thai hộ; cam kết thực hiện đầy đủ các quyền, nghĩa vụ quy định tại Điều 97 và Điều 98; việc giải quyết hậu quả trong trường hợp có tai biến sản khoa, hoặc khi một bên đơn phương chấm dứt thỏa thuận; trách nhiệm dân sự khi bên mang thai hộ giao đứa trẻ không đúng cam kết; và các nội dung khác do các bên thỏa thuận nhưng không trái pháp luật và đạo đức xã hội. Đây là những nội dung tối thiểu mang tính bắt buộc, nhằm dự liệu trước các rủi ro y tế, pháp lý và đạo đức có thể xảy ra trong suốt quá trình mang thai và sau khi sinh.
Ví dụ thực tiễn: một cặp vợ chồng vô sinh nhờ người em họ mang thai hộ. Trong thỏa thuận công chứng, hai bên ghi rõ mức hỗ trợ chi phí khám thai, dinh dưỡng, sinh nở; cam kết bên mang thai hộ tuân thủ chỉ định y tế và giao con ngay sau sinh; đồng thời thỏa thuận trách nhiệm bồi thường nếu bên mang thai hộ tự ý giữ con. Nếu thiếu các điều khoản này, khi xảy ra tai biến sản khoa hoặc tranh chấp quyền nuôi con, việc giải quyết sẽ gặp nhiều khó khăn do không có căn cứ ràng buộc rõ ràng.
Như vậy, thỏa thuận mang thai hộ không chỉ là căn cứ pháp lý bảo vệ quyền lợi các bên mà còn là công cụ phòng ngừa tranh chấp, bảo đảm lợi ích tốt nhất của đứa trẻ được sinh ra.
Bên mang thai hộ vì mục đích nhân đạo có các quyền và nghĩa vụ được quy định tại Điều 97 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Theo đó, người mang thai hộ có quyền được chăm sóc sức khỏe sinh sản, được hưởng chế độ thai sản theo quy định của pháp luật về lao động và bảo hiểm xã hội cho đến thời điểm giao đứa trẻ cho bên nhờ mang thai hộ. Trường hợp người mang thai hộ có chồng, người chồng cũng được hưởng các quyền tương ứng theo quy định của pháp luật về lao động và bảo hiểm xã hội trong thời gian vợ mang thai, sinh con.
Về nghĩa vụ, bên mang thai hộ phải tuân thủ các chỉ định của cơ sở y tế có thẩm quyền về khám thai, chăm sóc sức khỏe trong suốt quá trình mang thai và sinh con. Đồng thời, người mang thai hộ có nghĩa vụ giao đứa trẻ cho bên nhờ mang thai hộ theo đúng nội dung thỏa thuận đã được lập thành văn bản theo quy định tại Điều 96 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Việc giao nhận con phải được lập thành biên bản, có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền.
Điểm đáng lưu ý là quyền và nghĩa vụ của bên mang thai hộ chấm dứt kể từ thời điểm giao đứa trẻ cho bên nhờ mang thai hộ. Kể từ thời điểm này, quan hệ cha, mẹ, con được xác lập giữa đứa trẻ và bên nhờ mang thai hộ theo Điều 94 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Trong thực tiễn, nếu người mang thai hộ đơn phương chấm dứt thỏa thuận hoặc từ chối giao con mà không có lý do chính đáng, bên nhờ mang thai hộ có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết buộc giao con và bồi thường thiệt hại theo thỏa thuận.
Ngoài ra, theo khoản 2 Điều 98 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, trong trường hợp bên nhờ mang thai hộ chậm nhận con hoặc vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc con, bên mang thai hộ có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên nhờ mang thai hộ thực hiện nghĩa vụ theo thỏa thuận. Quy định này bảo vệ quyền lợi chính đáng của người mang thai hộ, tránh tình trạng bị bỏ mặc sau khi sinh con.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 97 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, bên nhờ mang thai hộ vì mục đích nhân đạo có các quyền và nghĩa vụ sau đây:
Về quyền, bên nhờ mang thai hộ được yêu cầu bên mang thai hộ tuân thủ đúng cam kết về việc chăm sóc sức khỏe sinh sản, bảo đảm an toàn cho thai nhi và bàn giao con sau khi sinh theo thỏa thuận đã được lập thành văn bản theo Điều 96 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Đồng thời, bên nhờ mang thai hộ có quyền được thông tin đầy đủ về tình trạng sức khỏe của người mang thai hộ và sự phát triển của thai nhi trong suốt quá trình mang thai.
Về nghĩa vụ, bên nhờ mang thai hộ phải chi trả các chi phí thực tế hợp lý theo thỏa thuận, bao gồm chi phí khám thai, chăm sóc y tế, phục hồi sức khỏe cho bên mang thai hộ và các chi phí liên quan trực tiếp đến việc mang thai, sinh con. Việc chi trả phải được thực hiện đúng thỏa thuận, không được lợi dụng để yêu cầu bên mang thai hộ thực hiện hành vi trái pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội.
Điểm đặc biệt quan trọng được quy định tại khoản 2 Điều 97: trong trường hợp bên nhờ mang thai hộ chết trước khi con được sinh ra, quyền và nghĩa vụ của bên nhờ mang thai hộ được chuyển cho người thân thích theo quy định của pháp luật về thừa kế. Ví dụ thực tiễn: nếu người chồng trong cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ qua đời khi người mang thai hộ đang mang thai, người vợ còn sống vẫn được tiếp tục thực hiện quyền nhận con và phải thực hiện các nghĩa vụ tài chính đã cam kết.
Ngoài ra, theo Điều 98 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, bên nhờ mang thai hộ có nghĩa vụ tiếp nhận con sau khi sinh và thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con theo quy định của pháp luật, không được từ chối nhận con trừ trường hợp con sinh ra bị dị tật bẩm sinh hoặc các trường hợp bất khả kháng khác theo thỏa thuận.
Pháp luật Việt Nam xác định cha, mẹ của con sinh ra từ mang thai hộ vì mục đích nhân đạo theo nguyên tắc ưu tiên quan hệ huyết thống và ý chí của bên nhờ mang thai hộ, không theo nguyên tắc người sinh ra con là mẹ như trường hợp sinh đẻ thông thường. Căn cứ pháp lý trực tiếp là khoản 2 Điều 94 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014: "Con sinh ra trong trường hợp mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là con chung của vợ chồng nhờ mang thai hộ kể từ thời điểm con được sinh ra." Quy định này tạo ra sự khác biệt căn bản so với nguyên tắc xác định cha, mẹ, con tại Điều 88 và Điều 89 của Luật, theo đó người phụ nữ sinh ra con đương nhiên được xác định là mẹ.
Như vậy, ngay từ thời điểm đứa trẻ chào đời, cha, mẹ hợp pháp của con là vợ chồng nhờ mang thai hộ, không phải người mang thai hộ hay chồng của người này. Người mang thai hộ không có quyền yêu cầu xác lập quan hệ mẹ con với đứa trẻ, trừ trường hợp thỏa thuận mang thai hộ vô hiệu hoặc bị hủy bỏ theo quy định pháp luật. Ngược lại, bên nhờ mang thai hộ có nghĩa vụ nhận con và thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con theo quy định tại Điều 97 và Điều 98 của Luật, bao gồm nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con và đại diện cho con trong các giao dịch dân sự.
Ví dụ thực tiễn: Vợ chồng anh A, chị B không thể tự mang thai do chị B mắc bệnh lý tử cung. Chị C là người mang thai hộ theo thỏa thuận hợp pháp, được cấy phôi tạo từ noãn của chị B và tinh trùng của anh A. Khi đứa trẻ sinh ra, giấy khai sinh ghi tên cha là anh A, mẹ là chị B. Chị C không được ghi tên là mẹ trong giấy khai sinh và không đương nhiên có quyền, nghĩa vụ của mẹ đối với đứa trẻ. Trường hợp chị C từ chối giao con, vợ chồng anh A, chị B có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp để bảo đảm quyền nhận con theo thỏa thuận mang thai hộ đã được xác lập hợp pháp.
Quy định này nhằm bảo đảm sự ổn định của quan hệ cha mẹ con, bảo vệ quyền lợi của đứa trẻ và phù hợp với bản chất nhân đạo của việc mang thai hộ, trong đó người mang thai hộ chỉ hỗ trợ về mặt sinh học, không có ý chí xác lập quan hệ mẹ con với đứa trẻ.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
