Điều 49. Hợp đồng lao động vô hiệu 1. Hợp đồng lao động vô hiệu toàn bộ trong trường hợp sau đây: a) Toàn bộ nội dung của hợp đồng lao động vi phạm pháp luật; b) Người giao kết hợp đồng lao động không đúng thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc giao kết hợp đồng lao động quy định tại khoản 1 Điều 15 của Bộ luật này; c) Công việc đã giao kết trong hợp đồng lao động là công việc mà pháp luật cấm. 2. Hợp đồng lao động vô hiệu từng phần khi nội dung của phần đó vi phạm pháp luật nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại của hợp đồng.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Hợp đồng lao động vô hiệu là hợp đồng được giao kết giữa người lao động và người sử dụng lao động nhưng không đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực do pháp luật lao động quy định, dẫn đến việc hợp đồng không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ pháp lý giữa các bên ngay từ thời điểm giao kết hoặc bị chấm dứt hiệu lực từ thời điểm bị tuyên bố vô hiệu.
Theo Điều 49 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động bị coi là vô hiệu toàn bộ khi thuộc một trong các trường hợp: toàn bộ nội dung hợp đồng vi phạm pháp luật; người giao kết hợp đồng không đúng thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác, trung thực; công việc đã giao kết trong hợp đồng là công việc bị pháp luật cấm. Hợp đồng vô hiệu từng phần khi một phần nội dung vi phạm pháp luật nhưng không ảnh hưởng đến phần còn lại của hợp đồng.
Ví dụ thực tiễn: doanh nghiệp ký hợp đồng lao động với người chưa đủ 15 tuổi để làm công việc không thuộc danh mục được phép sử dụng lao động trẻ em. Hợp đồng này vô hiệu toàn bộ do vi phạm quy định về độ tuổi lao động tối thiểu tại khoản 1 Điều 3 Bộ luật Lao động 2019. Trường hợp khác: hợp đồng có điều khoản buộc người lao động nộp tiền đặt cọc khi nhận việc. Điều khoản này vi phạm Điều 16 Bộ luật Lao động 2019 về những hành vi người sử dụng lao động không được làm, nên chỉ phần điều khoản đó vô hiệu, các nội dung còn lại của hợp đồng vẫn có hiệu lực.
Việc xác định hợp đồng lao động vô hiệu không đương nhiên do các bên tự quyết định. Theo Điều 50 Bộ luật Lao động 2019, thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu thuộc về thanh tra lao động và Tòa án nhân dân. Trình tự, thủ tục tuyên bố vô hiệu được thực hiện theo quy định của pháp luật tương ứng đối với từng cơ quan có thẩm quyền.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 49 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động bị vô hiệu toàn bộ khi thuộc một trong các trường hợp sau: toàn bộ nội dung của hợp đồng lao động vi phạm pháp luật; người giao kết hợp đồng lao động không đúng thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc giao kết hợp đồng lao động quy định tại khoản 1 Điều 15 của Bộ luật này; công việc đã giao kết trong hợp đồng lao động là công việc mà pháp luật cấm.
Trường hợp thứ nhất, toàn bộ nội dung hợp đồng vi phạm pháp luật xảy ra khi các điều khoản về quyền, nghĩa vụ của các bên đều trái quy định pháp luật lao động, không chỉ một vài điều khoản riêng lẻ. Ví dụ, hợp đồng lao động ký với người chưa đủ 15 tuổi để làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm thuộc danh mục cấm sử dụng lao động chưa thành niên, hoặc thỏa thuận mức lương thấp hơn mức lương tối thiểu vùng và đồng thời loại bỏ toàn bộ chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế bắt buộc.
Trường hợp thứ hai, người giao kết không đúng thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc giao kết. Nguyên tắc giao kết hợp đồng lao động theo khoản 1 Điều 15 Bộ luật Lao động 2019 là tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác và trung thực. Ví dụ, người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp ký hợp đồng lao động vượt quá phạm vi ủy quyền, hoặc một bên giao kết do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép dẫn đến ý chí không tự nguyện.
Trường hợp thứ ba, công việc giao kết thuộc danh mục pháp luật cấm, như mua bán người, vận chuyển trái phép chất ma túy, tổ chức hoạt động mại dâm hoặc các công việc bị nghiêm cấm khác theo quy định của pháp luật hình sự và pháp luật chuyên ngành.
Thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu toàn bộ thuộc về Tòa án nhân dân theo khoản 1 Điều 50 Bộ luật Lao động 2019. Thanh tra lao động, tổ chức đại diện người lao động có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 49 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động vô hiệu từng phần khi một phần nội dung của hợp đồng lao động vi phạm pháp luật nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại của hợp đồng. Đây là điểm khác biệt căn bản so với vô hiệu toàn bộ: chỉ phần nội dung trái pháp luật bị tuyên vô hiệu, các nội dung hợp pháp còn lại vẫn có hiệu lực pháp luật và tiếp tục ràng buộc quyền, nghĩa vụ của các bên.
Ví dụ thực tiễn phổ biến: hợp đồng lao động thỏa thuận mức lương thấp hơn mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ quy định; thỏa thuận thời giờ làm việc vượt quá giới hạn tối đa theo quy định tại Điều 105 Bộ luật Lao động 2019; thỏa thuận mức bồi thường khi người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật cao hơn mức quy định; hoặc thỏa thuận loại trừ trách nhiệm tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc của người sử dụng lao động. Trong các trường hợp này, chỉ điều khoản vi phạm bị vô hiệu; các điều khoản về công việc, địa điểm làm việc, thời hạn hợp đồng và các thỏa thuận hợp pháp khác vẫn được giữ nguyên hiệu lực.
Về thẩm quyền tuyên bố, Điều 50 Bộ luật Lao động 2019 quy định: Thanh tra lao động có thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu từng phần và hướng dẫn các bên sửa đổi, bổ sung phần bị vô hiệu cho phù hợp với quy định của pháp luật; Tòa án nhân dân có thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu trong quá trình giải quyết tranh chấp lao động. Khi phát hiện hợp đồng có nội dung vi phạm pháp luật nhưng không ảnh hưởng đến phần còn lại, cơ quan có thẩm quyền chỉ tuyên bố phần đó vô hiệu, đồng thời yêu cầu các bên tiến hành sửa đổi, bổ sung cho đúng quy định.
Về hậu quả pháp lý, khi hợp đồng lao động vô hiệu từng phần, quyền và nghĩa vụ của các bên được giải quyết theo thỏa thuận đã sửa đổi, bổ sung hoặc theo quy định của pháp luật, thỏa ước lao động tập thể và nội quy lao động đang áp dụng. Người lao động vẫn tiếp tục làm việc theo các nội dung hợp pháp còn lại của hợp đồng, bảo đảm sự ổn định của quan hệ lao động và hạn chế tối đa xáo trộn không cần thiết.
Căn cứ Điều 50 Bộ luật Lao động 2019, thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu được xác định tập trung vào hai chủ thể: Tòa án nhân dân và cơ quan thanh tra nhà nước về lao động. Đây là điểm mới so với Bộ luật Lao động 2012, khi trước đây thẩm quyền này thuộc về Thanh tra lao động, Tòa án nhân dân và cơ quan quản lý nhà nước về lao động cấp huyện. Việc thu hẹp chủ thể có thẩm quyền nhằm bảo đảm tính thống nhất, chuyên môn hóa trong xử lý vấn đề pháp lý phức tạp này.
Theo quy định, Tòa án nhân dân có thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu trong quá trình giải quyết tranh chấp lao động cá nhân hoặc tranh chấp lao động tập thể về quyền. Khi một bên khởi kiện yêu cầu giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng lao động, nếu xét thấy hợp đồng thuộc một trong các trường hợp vô hiệu quy định tại Điều 49, Tòa án có quyền tuyên bố hợp đồng vô hiệu toàn bộ hoặc vô hiệu từng phần. Ví dụ, người lao động khởi kiện đòi tiền lương, Tòa án phát hiện hợp đồng có nội dung trái pháp luật về mức lương tối thiểu vùng, Tòa án tuyên bố phần nội dung đó vô hiệu và áp dụng quy định pháp luật để giải quyết quyền lợi cho người lao động.
Cơ quan thanh tra nhà nước về lao động có thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu trong quá trình thực hiện chức năng thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật lao động. Khi phát hiện hợp đồng lao động có nội dung vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền lợi người lao động, cơ quan thanh tra có quyền ra quyết định tuyên bố hợp đồng vô hiệu và yêu cầu người sử dụng lao động khắc phục hậu quả. Ví dụ, qua thanh tra, cơ quan thanh tra phát hiện doanh nghiệp ký hợp đồng lao động với người chưa đủ 15 tuổi trái quy định, cơ quan thanh tra tuyên bố hợp đồng vô hiệu và xử lý theo thẩm quyền.
Việc phân định thẩm quyền giữa Tòa án và cơ quan thanh tra dựa trên tính chất của từng vụ việc: Tòa án xử lý trong khuôn khổ tố tụng khi có tranh chấp; cơ quan thanh tra xử lý trong hoạt động quản lý nhà nước khi chưa phát sinh tranh chấp. Quyết định tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu của cơ quan có thẩm quyền là căn cứ pháp lý để xử lý hậu quả theo quy định tại Điều 51 Bộ luật Lao động 2019.
Theo Điều 49 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động vô hiệu từng phần hoặc toàn bộ dẫn đến các hậu quả pháp lý khác nhau. Trường hợp hợp đồng vô hiệu từng phần, nội dung vô hiệu không làm ảnh hưởng đến các phần còn lại của hợp đồng. Người sử dụng lao động và người lao động có trách nhiệm sửa đổi, bổ sung phần bị vô hiệu cho phù hợp với thỏa ước lao động tập thể hoặc quy định của pháp luật.
Trường hợp hợp đồng lao động vô hiệu toàn bộ do người giao kết không đúng thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác và trung thực, quyền và nghĩa vụ của người lao động được giải quyết theo quy định của pháp luật. Khi hợp đồng vô hiệu toàn bộ do toàn bộ nội dung vi phạm pháp luật hoặc công việc đã giao kết là công việc bị pháp luật cấm, người lao động và người sử dụng lao động phải chấm dứt quan hệ lao động; người lao động được hưởng các quyền lợi tương ứng với thời gian đã làm việc theo quy định của pháp luật.
Ví dụ thực tiễn: Người sử dụng lao động ký hợp đồng lao động với người lao động chưa đủ 15 tuổi để làm công việc bị pháp luật cấm sử dụng lao động chưa thành niên. Hợp đồng này vô hiệu toàn bộ. Người lao động vẫn được thanh toán tiền lương cho thời gian đã làm việc, được hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế theo quy định. Người sử dụng lao động có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại Nghị định 12/2022/NĐ-CP.
Về thẩm quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu, Điều 50 Bộ luật Lao động 2019 quy định Thanh tra lao động, Tòa án nhân dân có quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu. Trình tự, thủ cấp tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu do Chính phủ quy định. Như vậy, việc xác định hợp đồng vô hiệu không đương nhiên làm mất đi quyền lợi của người lao động mà pháp luật bảo vệ quyền lợi tương ứng với thời gian làm việc thực tế.
Khi hợp đồng lao động bị tuyên bố vô hiệu từng phần hoặc toàn bộ, quyền lợi của người lao động vẫn được pháp luật bảo vệ ở mức tối đa nhằm khắc phục hậu quả bất lợi phát sinh từ hành vi vi phạm của người sử dụng lao động. Nguyên tắc bảo vệ người lao động được thể hiện rõ tại khoản 1 Điều 49 Bộ luật Lao động năm 2019: khi hợp đồng lao động vô hiệu từng phần, phần bị vô hiệu không ảnh hưởng đến các nội dung còn lại của hợp đồng; khi vô hiệu toàn bộ, quyền, nghĩa vụ và lợi ích của người lao động được giải quyết theo quy định của pháp luật. Điều này có nghĩa người lao động không bị mất đi các quyền lợi đã phát sinh trong quá trình làm việc thực tế.
Về thẩm quyền xử lý, Điều 50 Bộ luật Lao động năm 2019 quy định Thanh tra lao động, Tòa án nhân dân có quyền tuyên bố hợp đồng lao động vô hiệu. Người lao động có thể chủ động yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét tính hợp pháp của hợp đồng, từ đó bảo vệ quyền lợi của mình thay vì phụ thuộc vào thiện chí của người sử dụng lao động. Trình tự, thủ tục xử lý hợp đồng lao động vô hiệu thuộc thẩm quyền của Thanh tra lao động hoặc Tòa án, bảo đảm tính khách quan và đúng pháp luật.
Ví dụ thực tiễn: người sử dụng lao động ký hợp đồng lao động với người lao động nhưng nội dung thỏa thuận về tiền lương thấp hơn mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ quy định. Phần thỏa thuận về tiền lương bị vô hiệu, người lao động vẫn được trả lương theo đúng mức lương tối thiểu vùng và các quyền lợi khác theo quy định pháp luật. Trường hợp hợp đồng lao động bị vô hiệu toàn bộ do người sử dụng lao động không có thẩm quyền giao kết hoặc nội dung vi phạm điều cấm, người lao động vẫn được thanh toán đầy đủ tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và các chế độ khác tương ứng với thời gian đã làm việc thực tế.
Như vậy, cơ chế bảo vệ quyền lợi người lao động khi hợp đồng lao động vô hiệu dựa trên nguyên tắc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên yếu thế trong quan hệ lao động, bảo đảm người lao động không phải gánh chịu hậu quả bất lợi từ hành vi vi phạm của người sử dụng lao động.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
