Điều 57. Thời điểm chấm dứt hôn nhân và trách nhiệm gửi bản án, quyết định ly hôn 1. Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. 2. Tòa án đã giải quyết ly hôn phải gửi bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực pháp luật cho cơ quan đã thực hiện việc đăng ký kết hôn để ghi vào sổ hộ tịch; hai bên ly hôn; cá nhân, cơ quan, tổ chức khác theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự và các luật khác có liên quan.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Theo quy định tại khoản 1 Điều 57 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Đây là thời điểm pháp lý duy nhất làm chấm dứt quan hệ vợ chồng trước pháp luật, không phải thời điểm Tòa án tuyên án tại phiên tòa sơ thẩm, cũng không phải thời điểm vợ chồng thực tế không còn chung sống.
Bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật trong các trường hợp: bản án, quyết định sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm trong thời hạn luật định; bản án, quyết định phúc thẩm có hiệu lực ngay sau khi tuyên; hoặc quyết định công nhận thuận tình ly hôn đã có hiệu lực theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
Việc xác định chính xác thời điểm chấm dứt hôn nhân có ý nghĩa pháp lý quan trọng. Từ thời điểm này, các quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ chồng chấm dứt; tài sản phát sinh sau thời điểm này không còn là tài sản chung của vợ chồng; đồng thời, mỗi bên có quyền xác lập quan hệ hôn nhân mới theo quy định tại Điều 56 và các quy định khác có liên quan của Luật này.
Ví dụ thực tiễn: Vợ chồng anh A và chị B được Tòa án nhân dân cấp huyện xét xử sơ thẩm vào ngày 15 tháng 3, bản án tuyên cho ly hôn. Ngày 25 tháng 3, anh A kháng cáo về phần chia tài sản. Trong trường hợp này, bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, quan hệ hôn nhân giữa anh A và chị B vẫn tồn tại cho đến khi Tòa án cấp phúc thẩm ra bản án có hiệu lực. Nếu anh A không kháng cáo và không có kháng nghị, bản án sơ thẩm có hiệu lực sau thời hạn kháng cáo, kháng nghị, khi đó quan hệ hôn nhân mới chính thức chấm dứt.
Ngoài ra, khoản 2 Điều 57 quy định trách nhiệm của Tòa án đã giải quyết ly hôn phải gửi bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực pháp luật cho cơ quan đã thực hiện việc đăng ký kết hôn để ghi vào sổ hộ tịch, đồng thời gửi cho hai bên vợ chồng và các cá nhân, cơ quan, tổ chức khác theo quy định của pháp luật. Quy định này bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ giữa hoạt động xét xử của Tòa án và công tác quản lý hộ tịch, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc xác định tình trạng hôn nhân của mỗi bên sau ly hôn.
Ly hôn theo con đường tư pháp được thực hiện thông qua bản án, quyết định của Tòa án. Khoản 1 Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định: “Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật.” Đây là mốc pháp lý có ý nghĩa quyết định, bởi trước thời điểm đó, dù các bên đã ly thân trên thực tế, quan hệ vợ chồng vẫn tồn tại về mặt pháp luật với đầy đủ quyền và nghĩa vụ nhân thân, tài sản phát sinh.
Bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật trong các trường hợp: hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm mà không có kháng cáo, kháng nghị; bản án phúc thẩm có hiệu lực ngay; hoặc quyết định công nhận thuận tình ly hôn đã có hiệu lực theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự. Từ thời điểm này, các bên không còn là vợ chồng trước pháp luật, có quyền kết hôn với người khác, đồng thời phát sinh các hệ quả về chia tài sản chung, trông nom, nuôi dưỡng con và cấp dưỡng theo bản án, quyết định đã tuyên.
Ví dụ thực tiễn: vợ chồng anh A, chị B được Tòa án nhân dân cấp huyện xử cho ly hôn theo yêu cầu của một bên căn cứ Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 do mâu thuẫn trầm trọng, mục đích hôn nhân không đạt được. Bản án sơ thẩm tuyên ngày 15 tháng 3, không có kháng cáo, kháng nghị, nên có hiệu lực pháp luật sau 15 ngày kể từ ngày tuyên án. Như vậy, quan hệ hôn nhân giữa anh A và chị B chấm dứt từ ngày 31 tháng 3, không phải từ ngày tuyên án hay ngày hai người ly thân trước đó.
Khoản 2 Điều 57 còn đặt ra trách nhiệm của Tòa án phải gửi bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực cho cơ quan đã thực hiện việc đăng ký kết hôn để ghi vào sổ hộ tịch, bảo đảm tính thống nhất giữa phán quyết tư pháp và hệ thống quản lý hộ tịch. Việc xác định đúng thời điểm chấm dứt hôn nhân có ý nghĩa quan trọng trong giải quyết tranh chấp tài sản, xác định tư cách tham gia giao dịch và quyền nhân thân của các bên sau ly hôn.
Ly hôn làm chấm dứt quan hệ vợ chồng trước pháp luật, kéo theo việc xác lập lại toàn bộ chế độ tài sản giữa hai bên. Theo quy định tại Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Đây chính là mốc pháp lý quan trọng để xác định tài sản nào là tài sản chung, tài sản nào là tài sản riêng của mỗi bên khi giải quyết hậu quả của việc ly hôn.
Về nguyên tắc, tài sản chung của vợ chồng được chia đôi nhưng có xem xét đến các yếu tố như hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp của mỗi bên, lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng. Tài sản riêng của bên nào thì thuộc quyền sở hữu của bên đó, trừ trường hợp tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung. Ví dụ, nếu trong thời kỳ hôn nhân, người vợ được thừa kế riêng một thửa đất và không nhập vào khối tài sản chung, khi ly hôn thửa đất đó vẫn là tài sản riêng của người vợ. Ngược lại, căn nhà do hai vợ chồng cùng mua trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung và sẽ được chia theo quy định.
Trường hợp ly hôn theo yêu cầu của một bên quy định tại Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, việc phân chia tài sản không phụ thuộc vào việc bên nào là người yêu cầu ly hôn. Tòa án vẫn áp dụng nguyên tắc chia tài sản chung một cách công bằng, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của cả hai bên và của con chưa thành niên. Thực tiễn xét xử cho thấy, khi một bên có hành vi bạo lực gia đình dẫn đến ly hôn, Tòa án có thể xem xét yếu tố lỗi để phân chia tài sản theo hướng bảo vệ bên bị bạo lực.
Ngoài ra, việc xác định đúng thời điểm chấm dứt hôn nhân còn có ý nghĩa đối với nghĩa vụ trả nợ chung. Các khoản nợ phát sinh trước thời điểm bản án có hiệu lực được xác định là nợ chung, trừ trường hợp chứng minh được đó là nợ riêng. Các khoản nợ phát sinh sau thời điểm này thuộc trách nhiệm riêng của từng bên.
Ly hôn không làm chấm dứt quan hệ pháp lý giữa cha, mẹ và con chung. Theo quy định tại Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật; tuy nhiên, việc chấm dứt quan hệ vợ chồng không kéo theo việc chấm dứt quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ đối với con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
Về nguyên tắc, sau khi ly hôn, cha, mẹ vẫn có quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con chưa thành niên theo quy định của pháp luật. Vợ, chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ và quyền của mỗi bên sau khi ly hôn đối với con; trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi dưỡng căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con, đặc biệt là điều kiện phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ và đạo đức. Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con và có quyền thăm nom con mà không ai được cản trở.
Ví dụ thực tiễn: vợ chồng ly hôn theo yêu cầu của một bên theo Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Tòa án giao con chung 05 tuổi cho mẹ trực tiếp nuôi dưỡng vì con còn nhỏ cần sự chăm sóc của mẹ; người cha có nghĩa vụ cấp dưỡng hằng tháng và được thăm nom con vào cuối tuần. Trường hợp người cha lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc nuôi dưỡng con, mẹ có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom của cha theo quy định pháp luật.
Như vậy, hệ quả pháp lý về con chung sau ly hôn không làm mất đi trách nhiệm nuôi dưỡng, giáo dục của cha mẹ; ngược lại, pháp luật đặt lợi ích của con lên hàng đầu nhằm bảo đảm sự phát triển toàn diện của con sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt.
Khi bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật, quan hệ hôn nhân giữa vợ chồng chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định đó có hiệu lực. Theo khoản 1 Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Tòa án đã giải quyết ly hôn có trách nhiệm gửi bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực pháp luật cho cơ quan đã thực hiện việc đăng ký kết hôn để ghi vào sổ hộ tịch; đồng thời gửi cho hai bên vợ chồng, cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự và pháp luật hộ tịch. Như vậy, việc cập nhật tình trạng hôn nhân vào cơ sở dữ liệu hộ tịch được thực hiện bởi cơ quan đăng ký kết hôn trên cơ sở bản án, quyết định ly hôn do Tòa án chuyển giao, không phụ thuộc vào việc đương sự có chủ động đi khai báo hay không.
Trên thực tế, sau khi nhận được bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực, người đã ly hôn cần chủ động thực hiện thủ tục ghi chú ly hôn tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký kết hôn trước đây để được cập nhật tình trạng hôn nhân trong Sổ hộ tịch và Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử. Việc ghi chú này có ý nghĩa quan trọng khi cá nhân thực hiện các giao dịch dân sự, hành chính như đăng ký kết hôn mới, xác nhận tình trạng hôn nhân, làm thủ tục khai sinh cho con, mua bán tài sản hoặc xuất cảnh. Ví dụ, nếu một người đã ly hôn theo bản án của Tòa án nhưng chưa thực hiện ghi chú ly hôn vào sổ hộ tịch, khi yêu cầu cấp Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân để đăng ký kết hôn mới, cơ quan hộ tịch có thể gặp khó khăn trong việc xác định chính xác tình trạng hôn nhân hiện tại, dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết.
Ngoài ra, người đã ly hôn cần chủ động cập nhật thông tin trên các giấy tờ tùy thân và hồ sơ cá nhân có liên quan đến tình trạng hôn nhân, chẳng hạn như sổ hộ khẩu, căn cước công dân, hồ sơ nhân sự tại cơ quan, tổ chức nơi làm việc, hợp đồng bảo hiểm, di chúc hoặc các giấy tờ xác định người thụ hưởng. Việc cập nhật kịp thời giúp bảo đảm quyền lợi của cá nhân trong các quan hệ pháp luật phát sinh sau ly hôn, tránh tranh chấp hoặc nhầm lẫn về tư cách chủ thể trong các giao dịch dân sự, thừa kế, bảo hiểm. Đối với trường hợp ly hôn theo yêu cầu của một bên quy định tại Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, khi bản án ly hôn có hiệu lực, cả hai bên đều có quyền yêu cầu cơ quan hộ tịch thực hiện ghi chú ly hôn mà không cần có sự đồng thuận của bên còn lại, vì quan hệ hôn nhân đã chấm dứt theo phán quyết của Tòa án.
Khi bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật, quan hệ vợ chồng chấm dứt hoàn toàn về mặt pháp lý. Theo Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, thời điểm chấm dứt hôn nhân được xác định là ngày bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật. Kể từ thời điểm này, hai bên không còn là vợ chồng trước pháp luật; các quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ và chồng phát sinh từ quan hệ hôn nhân chấm dứt tương ứng.
Hệ quả pháp lý trực tiếp là mỗi bên khôi phục tư cách độc thân, có quyền tự do kết hôn với người khác theo quy định về điều kiện kết hôn. Các nghĩa vụ chung sống, chung thủy, thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau không còn ràng buộc pháp lý. Ví dụ, sau khi ly hôn, một bên không còn là người thừa kế theo pháp luật của bên kia theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, trừ trường hợp được chỉ định thừa kế theo di chúc.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: việc chấm dứt quan hệ vợ chồng không làm chấm dứt toàn bộ quan hệ pháp lý giữa hai bên. Các nghĩa vụ về tài sản phát sinh từ quan hệ hôn nhân trước đó, như nghĩa vụ cấp dưỡng, thanh toán nợ chung, phân chia tài sản chung, vẫn tiếp tục tồn tại và được giải quyết theo quy định pháp luật. Đặc biệt, quan hệ giữa cha mẹ và con cái không bị ảnh hưởng bởi việc ly hôn; cha mẹ vẫn có đầy đủ quyền và nghĩa vụ đối với con chưa thành niên.
Trong trường hợp ly hôn theo yêu cầu của một bên quy định tại Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, khi Tòa án xét thấy tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được, việc giải quyết cho ly hôn cũng dẫn đến hệ quả pháp lý tương tự về thời điểm chấm dứt quan hệ vợ chồng. Ví dụ thực tiễn: vợ hoặc chồng có hành vi bạo lực gia đình nghiêm trọng làm cho đời sống chung không thể tiếp tục, bên còn lại yêu cầu ly hôn; khi bản án có hiệu lực, quan hệ vợ chồng chấm dứt kể từ ngày đó, không phụ thuộc vào việc hai bên còn sống chung nhà hay chưa hoàn tất thủ tục phân chia tài sản.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
