Nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện do bên nhượng quyền quy định và kiểm soát, gắn với việc sử dụng nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, quyền kinh doanh của bên nhượng quyền.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Điều 284 Luật Thương mại 2005
Nhượng quyền thương mại (franchise) là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện do bên nhượng quyền quy định và kiểm soát, gắn với việc sử dụng nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền.
Khái niệm này được quy định tại Điều 284 Luật Thương mại 2005. Theo đó, hoạt động nhượng quyền thương mại có ba đặc trưng cơ bản: (i) là hoạt động thương mại nhằm mục đích sinh lợi; (ii) bên nhận quyền được sử dụng hệ thống kinh doanh đồng bộ của bên nhượng quyền, bao gồm quyền sở hữu công nghiệp và bí quyết kinh doanh; (iii) bên nhận quyền phải chịu sự kiểm soát, giám sát của bên nhượng quyền về cách thức vận hành để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống.
Điều 285 Luật Thương mại 2005 quy định hợp đồng nhượng quyền thương mại phải được lập bằng văn bản hoặc hình thức khác có giá trị pháp lý tương đương. Nghị định 35/2006/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết điều kiện để thương nhân được phép nhượng quyền, bao gồm yêu cầu hệ thống kinh doanh dự định dùng để nhượng quyền đã hoạt động ít nhất 01 năm và thủ tục đăng ký hoạt động nhượng quyền thương mại với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Ví dụ thực tiễn: chuỗi cà phê Trung Nguyên, Highlands Coffee nhượng quyền cho các đối tác khai thác cửa hàng mang thương hiệu của mình; bên nhận quyền được sử dụng nhãn hiệu, công thức pha chế, thiết kế không gian, quy trình vận hành nhưng phải trả phí nhượng quyền và tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn do bên nhượng quyền đặt ra. Khi phát sinh tranh chấp về hợp đồng nhượng quyền, các bên có thể lựa chọn thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án theo quy định tại Điều 317 Luật Thương mại 2005.
Hợp đồng nhượng quyền thương mại là văn bản pháp lý trung tâm xác lập quan hệ giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền. Theo Điều 284 Luật Thương mại 2005, nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện do bên nhượng quyền quy định, gắn với việc sử dụng nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền.
Về hình thức, Điều 285 Luật Thương mại 2005 yêu cầu hợp đồng nhượng quyền thương mại phải được lập bằng văn bản hoặc bằng hình thức khác có giá trị pháp lý tương đương. Điều 286 quy định bên nhượng quyền có nghĩa vụ cung cấp bản giới thiệu về nhượng quyền thương mại cho bên nhận quyền trước khi ký kết hợp đồng, nhằm bảo đảm bên nhận quyền hiểu rõ về hệ thống kinh doanh, quyền và nghĩa vụ của mình. Nghị định 35/2006/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết nội dung bản giới thiệu, bao gồm thông tin về bên nhượng quyền, tình hình hoạt động, quyền sở hữu trí tuệ, các khoản phí và nghĩa vụ tài chính.
Nội dung chủ yếu của hợp đồng được quy định tại Điều 287, bao gồm quyền và nghĩa vụ của các bên, giá cả, phí nhượng quyền định kỳ, thời hạn hợp đồng, quyền và nghĩa vụ về sở hữu trí tuệ, điều kiện chấm dứt hợp đồng. Điều 288 và Điều 289 quy định cụ thể quyền, nghĩa vụ của thương nhân nhượng quyền và thương nhân nhận quyền. Điều 290 cho phép bên nhận quyền được nhượng quyền lại cho bên thứ ba nếu được bên nhượng quyền chấp thuận. Điều 291 quy định các trường hợp chấm dứt hợp đồng, bao gồm hết thời hạn, thỏa thuận chấm dứt, đơn phương chấm dứt theo thỏa thuận hoặc theo quy định pháp luật.
Thực tiễn cho thấy tranh chấp thường phát sinh khi bên nhận quyền vi phạm nghĩa vụ thanh toán phí nhượng quyền định kỳ, hoặc bên nhượng quyền không bảo đảm hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo như cam kết. Ví dụ, một chuỗi cà phê nhượng quyền có thể bị kiện khi không cung cấp đầy đủ nguyên liệu, công thức theo tiêu chuẩn đã thỏa thuận, dẫn đến chất lượng sản phẩm của bên nhận quyền không đồng nhất. Khi phát sinh tranh chấp, các bên có thể lựa chọn phương thức giải quyết theo Điều 317 Luật Thương mại 2005, bao gồm thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án, tùy thuộc thỏa thuận trong hợp đồng.
Trong quan hệ nhượng quyền thương mại, bên nhượng quyền giữ vai trò chủ thể chuyển giao quyền kinh doanh và hệ thống kinh doanh đã được chuẩn hóa cho bên nhận quyền. Quyền và nghĩa vụ của bên nhượng quyền được quy định tập trung tại Điều 286 và Điều 287 Luật Thương mại 2005, được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 35/2006/NĐ-CP.
Theo Điều 286 Luật Thương mại 2005, bên nhượng quyền có quyền nhận tiền nhượng quyền; tổ chức quảng cáo cho hệ thống nhượng quyền thương mại và mạng lưới nhượng quyền thương mại; kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất hoạt động của bên nhận quyền nhằm bảo đảm sự thống nhất của hệ thống và sự ổn định về chất lượng hàng hóa, dịch vụ. Ví dụ, một chuỗi cà phê nhượng quyền có quyền cử đại diện kiểm tra đột xuất cơ sở của bên nhận quyền để xác nhận nguyên liệu, quy trình pha chế đúng tiêu chuẩn thương hiệu.
Về nghĩa vụ, Điều 287 Luật Thương mại 2005 yêu cầu bên nhượng quyền phải cung cấp tài liệu hướng dẫn về hệ thống nhượng quyền thương mại cho bên nhận quyền; đào tạo ban đầu và trợ giúp kỹ thuật thường xuyên cho bên nhận quyền để điều hành hoạt động theo đúng hệ thống; thiết kế, sắp xếp địa điểm bán hàng, cung ứng dịch vụ với chi phí do bên nhận quyền chịu; bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ đối với đối tượng được ghi trong hợp đồng nhượng quyền; đối xử bình đẳng với các bên nhận quyền trong hệ thống. Nghĩa vụ bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng: nếu nhãn hiệu được chuyển giao bị bên thứ ba khiếu nại xâm phạm quyền, bên nhượng quyền phải chịu trách nhiệm xử lý và bồi thường thiệt hại phát sinh cho bên nhận quyền.
Ngoài ra, trước khi ký kết hợp đồng, bên nhượng quyền còn có nghĩa vụ cung cấp bản giới thiệu về nhượng quyền thương mại theo mẫu quy định tại Nghị định 35/2006/NĐ-CP và thực hiện thủ tục đăng ký hoạt động nhượng quyền với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Việc vi phạm các nghĩa vụ nêu trên là căn cứ phát sinh tranh chấp và có thể dẫn đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Điều 302 Luật Thương mại 2005.
Quyền của bên nhận quyền. Theo Điều 286 Luật Thương mại 2005, bên nhận quyền có quyền yêu cầu bên nhượng quyền cung cấp đầy đủ, trung thực các thông tin về hệ thống nhượng quyền thương mại; được bên nhượng quyền tổ chức đào tạo ban đầu và trợ giúp kỹ thuật thường xuyên liên quan đến hệ thống nhượng quyền. Bên nhận quyền còn có quyền khai thác quyền thương mại được chuyển giao trong phạm vi hợp đồng, bao gồm quyền sử dụng nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền. Ví dụ, khi một doanh nghiệp Việt Nam nhận quyền thương mại chuỗi cà phê, doanh nghiệp đó được quyền sử dụng thương hiệu, công thức pha chế, quy trình vận hành và được đào tạo nhân viên theo tiêu chuẩn của bên nhượng quyền.
Nghĩa vụ của bên nhận quyền. Điều 289 Luật Thương mại 2005 quy định bên nhận quyền có nghĩa vụ trả tiền nhượng quyền theo hợp đồng; đầu tư cơ sở vật chất, nguồn tài chính và nhân lực để tiếp nhận quyền, bí quyết kinh doanh mà bên nhượng quyền chuyển giao; chấp nhận sự kiểm soát, giám sát, hướng dẫn của bên nhượng quyền; tuân thủ các yêu cầu về thiết kế, sắp xếp địa điểm bán hàng, cung ứng dịch vụ và chính sách giá; giữ bí mật về bí quyết kinh doanh kể cả sau khi hợp đồng chấm dứt. Ngoài ra, theo Điều 290, bên nhận quyền không được nhượng quyền lại cho bên thứ ba khi chưa được bên nhượng quyền chấp thuận. Ví dụ, bên nhận quyền không được tự ý mở thêm cửa hàng ngoài phạm vi lãnh thổ đã thỏa thuận hoặc chuyển giao công thức, quy trình cho đơn vị khác.
Trong tranh chấp. Khi phát sinh tranh chấp, quyền và nghĩa vụ nêu trên là căn cứ để xác định bên vi phạm. Theo Điều 317 Luật Thương mại 2005, tranh chấp có thể được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải, Trọng tài hoặc Tòa án. Nghị định 35/2006/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết về hồ sơ đăng ký nhượng quyền và nghĩa vụ cung cấp thông tin, làm cơ sở đánh giá mức độ tuân thủ của các bên khi xảy ra vi phạm.
Trong hoạt động nhượng quyền thương mại, tranh chấp phát sinh chủ yếu từ ba nhóm nguyên nhân: vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin, vi phạm nghĩa vụ thanh toán phí nhượng quyền và vi phạm các cam kết về kiểm soát chất lượng, bí mật kinh doanh.
Thứ nhất, tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ cung cấp thông tin trước khi ký kết hợp đồng. Theo Điều 287 Luật Thương mại 2005, bên dự kiến nhượng quyền có nghĩa vụ cung cấp bản giới thiệu về hệ thống nhượng quyền thương mại cho bên dự kiến nhận quyền. Thực tiễn cho thấy nhiều bên nhận quyền khởi kiện vì cho rằng bên nhượng quyền đã cung cấp thông tin không trung thực, phóng đại doanh thu dự kiến, che giấu tình trạng tài chính hoặc các vụ kiện tụng đang diễn ra của hệ thống. Ví dụ, một bên nhận quyền nhà hàng có thể yêu cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu do bên nhượng quyền không công bố việc thương hiệu đang bị tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ tại nước ngoài.
Thứ hai, tranh chấp về phí nhượng quyền và các khoản thanh toán định kỳ. Điều 289 Luật Thương mại 2005 quy định bên nhận quyền có nghĩa vụ thanh toán tiền nhượng quyền theo thỏa thuận. Tranh chấp thường phát sinh khi bên nhận quyền ngừng thanh toán phí duy trì với lý do bên nhượng quyền không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ hỗ trợ, đào tạo, quảng cáo chung, dẫn đến việc bên nhượng quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Thứ ba, tranh chấp về kiểm soát chất lượng và bảo mật thông tin. Theo Điều 288 và Điều 290 Luật Thương mại 2005, bên nhận quyền phải tuân thủ các tiêu chuẩn do bên nhượng quyền đặt ra và có nghĩa vụ giữ bí mật về bí quyết kinh doanh. Tranh chấp điển hình xảy ra khi bên nhận quyền tự ý thay đổi nguyên liệu, quy trình vận hành, hoặc sau khi chấm dứt hợp đồng vẫn tiếp tục sử dụng bí quyết, công thức để kinh doanh độc lập, cạnh tranh trực tiếp với hệ thống nhượng quyền cũ.
Các tranh chấp nêu trên có thể được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án theo quy định tại Điều 317 Luật Thương mại 2005, tùy thuộc thỏa thuận giải quyết tranh chấp trong hợp đồng nhượng quyền thương mại.
Tranh chấp nhượng quyền thương mại phát sinh khi một bên vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng nhượng quyền, như bên nhượng quyền không chuyển giao đầy đủ quyền thương mại, không cung cấp trợ giúp kỹ thuật, hoặc bên nhận quyền không thanh toán phí nhượng quyền, sử dụng nhãn hiệu sai mục đích. Theo quy định tại Điều 284 Luật Thương mại 2005, nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại, do đó tranh chấp phát sinh từ hoạt động này thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật thương mại.
Về phương thức giải quyết, Điều 317 Luật Thương mại 2005 quy định bốn hình thức: thương lượng giữa các bên; hòa giải do một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân được các bên thỏa thuận chọn làm trung gian; giải quyết tại trọng tài thương mại; và giải quyết tại tòa án. Các bên có quyền tự do lựa chọn hình thức phù hợp, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Thực tiễn cho thấy trọng tài thương mại thường được ưu tiên trong tranh chấp nhượng quyền do tính bảo mật, nhanh chóng và chuyên môn hóa của trọng tài viên đối với các vấn đề thương mại quốc tế.
Điều 318 Luật Thương mại 2005 quy định thẩm quyền của tòa án đối với tranh chấp thương mại, trong khi Điều 319 xác định điều kiện khởi kiện, bao gồm yêu cầu về thời hiệu khởi kiện và việc các bên đã thực hiện thủ tục thương lượng, hòa giải theo thỏa thuận (nếu có). Đối với nhượng quyền thương mại có yếu tố nước ngoài, việc xác định thẩm quyền và luật áp dụng còn phải căn cứ vào các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Ví dụ thực tiễn: bên nhận quyền tại Việt Nam ký hợp đồng nhượng quyền với thương nhân nước ngoài nhưng không đăng ký hoạt động nhượng quyền với cơ quan có thẩm quyền theo Nghị định 35/2006/NĐ-CP. Khi phát sinh tranh chấp về hiệu lực hợp đồng, bên nhận quyền có thể yêu cầu tòa án tuyên hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều kiện về đăng ký, đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được lỗi của bên kia. Việc xác định đúng căn cứ pháp lý và lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp có ý nghĩa quyết định đến khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
