Điều 17. Bình đẳng về quyền, nghĩa vụ giữa vợ, chồng Vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình, trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của công dân được quy định trong Hiến pháp, Luật này và các luật khác có liên quan. Điều 18. Bảo vệ quyền, nghĩa vụ về nhân thân của vợ, chồng Quyền, nghĩa vụ về nhân thân của vợ, chồng quy định tại Luật này, Bộ luật dân sự và các luật khác có liên quan được tôn trọng và bảo vệ.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 17 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình, trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của công dân được Luật này, Bộ luật dân sự và các luật khác có liên quan quy định. Bình đẳng ở đây được hiểu là bình đẳng về nhân thân và về tài sản. Về nhân thân, vợ chồng có quyền ngang nhau trong việc bàn bạc, quyết định lựa chọn nơi cư trú, tôn giáo, tín ngưỡng, nghề nghiệp, học tập, tham gia hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Về tài sản, vợ chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung, cũng như trong việc đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình. Ví dụ, việc bán nhà là tài sản chung phải có sự thỏa thuận của cả hai vợ chồng; một bên không được tự ý định đoạt tài sản chung có giá trị lớn mà không có sự đồng ý của bên kia.
Điều 19 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình. Đây là quy định mang tính đạo đức truyền thống được luật hóa, thể hiện nguyên tắc tình nghĩa vợ chồng. Nghĩa vụ chung thủy là cơ sở pháp lý để xử lý hành vi ngoại tình, vi phạm chế độ một vợ một chồng. Nghĩa vụ quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau có ý nghĩa đặc biệt khi một bên ốm đau, bệnh tật, gặp khó khăn; việc bỏ mặc vợ hoặc chồng trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng có thể bị coi là vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ chồng, là căn cứ để Tòa án xem xét giải quyết ly hôn theo quy định tại Điều 56 của Luật này.
Hai điều luật này có mối quan hệ chặt chẽ: bình đẳng là nền tảng, tình nghĩa là thước đo đạo đức trong quan hệ hôn nhân. Bình đẳng không triệt tiêu tình nghĩa mà tạo điều kiện để vợ chồng cùng chia sẻ trách nhiệm, xây dựng gia đình hạnh phúc. Ví dụ, khi vợ nghỉ sinh con, chồng có nghĩa vụ chia sẻ việc chăm sóc con cái, công việc gia đình; khi chồng thất nghiệp, vợ cùng chia sẻ gánh nặng kinh tế. Đây chính là biểu hiện cụ thể của sự kết hợp giữa quy định tại Điều 17 và Điều 19, đồng thời phù hợp với nguyên tắc cơ bản “vợ chồng bình đẳng” tại khoản 1 Điều 2 của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Nguyên tắc bình đẳng giữa vợ và chồng được ghi nhận là một trong những nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình Việt Nam tại khoản 1 Điều 2 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: “Hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng”. Nguyên tắc này được cụ thể hóa tại Điều 17, theo đó vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình, trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của công dân được quy định trong Hiến pháp, Luật này và các luật khác có liên quan.
Bình đẳng giữa vợ chồng thể hiện trên nhiều phương diện. Về nhân thân, vợ chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong việc lựa chọn nơi cư trú theo Điều 20; tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhau; cùng bàn bạc, quyết định các công việc chung của gia đình. Về tài sản, vợ chồng có quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung theo quy định tại các điều từ Điều 33 đến Điều 46 của Luật. Về nuôi dạy con, cha mẹ có nghĩa vụ và quyền ngang nhau trong việc trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con theo Điều 69.
Nguyên tắc bình đẳng không triệt tiêu nghĩa vụ tình nghĩa giữa vợ chồng. Điều 19 yêu cầu vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình. Ví dụ thực tiễn: người chồng không được lấy lý do là trụ cột kinh tế để phủ quyết quyết định của vợ về việc lựa chọn trường học cho con; người vợ có quyền ngang nhau trong việc định đoạt tài sản chung có giá trị lớn như chuyển nhượng quyền sử dụng đất, vì theo điểm b khoản 2 Điều 35, việc định đoạt tài sản chung là bất động sản phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng. Hành vi vi phạm nguyên tắc bình đẳng có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình và các quy định pháp luật khác có liên quan.
Tình nghĩa vợ chồng là nguyên tắc nền tảng trong quan hệ hôn nhân, được pháp luật ghi nhận nhằm bảo đảm sự gắn bó bền vững giữa vợ và chồng trên cơ sở yêu thương, chia sẻ và trách nhiệm đối với nhau. Khoản 1 Điều 19 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định: “Vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình.” Quy định này thể hiện tính chất đặc thù của quan hệ hôn nhân, không chỉ dừng lại ở quyền và nghĩa vụ pháp lý mà còn đề cao giá trị đạo đức, truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam.
Tình nghĩa vợ chồng được cụ thể hóa qua nhiều khía cạnh. Về mặt tinh thần, vợ chồng phải chung thủy, tôn trọng danh dự, nhân phẩm của nhau; không có hành vi bạo lực, xúc phạm hoặc đối xử thiếu tôn trọng. Về mặt vật chất, vợ chồng có nghĩa vụ cùng nhau chia sẻ công việc gia đình, hỗ trợ nhau phát triển kinh tế, chăm lo đời sống chung. Khoản 2 Điều 19 quy định: “Vợ chồng có nghĩa vụ sống chung với nhau, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác hoặc do yêu cầu của nghề nghiệp, công tác, học tập, tham gia các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và vì lý do chính đáng khác.” Quy định về nghĩa vụ sống chung gắn liền với quyền lựa chọn nơi cư trú của vợ chồng tại Điều 20, theo đó việc lựa chọn chỗ ở do vợ chồng thỏa thuận, không bị ràng buộc bởi phong tục, tập quán hay địa giới hành chính.
Ví dụ thực tiễn: khi một bên ốm đau, bệnh tật, bên còn lại có nghĩa vụ chăm sóc, không được bỏ mặc; khi một bên gặp khó khăn về kinh tế, bên kia có trách nhiệm hỗ trợ trong khả năng của mình. Việc vi phạm nghĩa vụ tình nghĩa, chẳng hạn như bạo hành gia đình, ngoại tình, bỏ mặc vợ hoặc chồng trong hoàn cảnh khó khăn, có thể là căn cứ để Tòa án xem xét giải quyết ly hôn theo hướng bảo vệ quyền lợi của bên bị vi phạm.
Như vậy, tình nghĩa vợ chồng theo Điều 19 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 vừa là chuẩn mực đạo đức, vừa là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, góp phần xây dựng gia đình hòa thuận, hạnh phúc và bền vững.
Điều 17 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định: "Vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình". Đây là sự cụ thể hóa nguyên tắc "vợ chồng bình đẳng" tại khoản 1 Điều 2 của Luật, đồng thời phản ánh tinh thần Hiến định về quyền bình đẳng của công dân trước pháp luật. Bình đẳng ở đây mang tính toàn diện, bao trùm các lĩnh vực nhân thân và tài sản, từ việc định đoạt nơi cư trú, lựa chọn nghề nghiệp, học tập, tham gia hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội đến việc quản lý, sử dụng, định đoạt tài sản chung.
Về phương diện nhân thân, Điều 20 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 khẳng định việc lựa chọn nơi cư trú của vợ chồng do vợ chồng thỏa thuận, không bị ràng buộc bởi phong tục, tập quán hay ý chí đơn phương của một bên. Điều này có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, xóa bỏ quan niệm truyền thống "xuất giá tòng phu", theo đó người vợ phải theo chồng về nhà chồng sinh sống. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án đã nhiều lần ghi nhận thỏa thuận về nơi cư trú của vợ chồng là căn cứ xác định nơi cư trú hợp pháp, không bên nào có quyền áp đặt.
Về phương diện tình nghĩa, Điều 19 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đặt ra nghĩa vụ "vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình". Quy định này cho thấy bình đẳng không chỉ là quyền mà còn đi kèm nghĩa vụ tương xứng. Ví dụ, việc chăm sóc con cái, nội trợ, đóng góp thu nhập không được mặc định là trách nhiệm riêng của người vợ hay người chồng, mà là nghĩa vụ chung, cùng thực hiện trên cơ sở thỏa thuận và tôn trọng lẫn nhau.
Như vậy, bình đẳng giữa vợ chồng theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 là bình đẳng thực chất, gắn liền với tình nghĩa và trách nhiệm, không chỉ dừng lại ở hình thức pháp lý mà còn được bảo đảm thực thi trong đời sống gia đình hằng ngày.
Lựa chọn nơi cư trú là một trong những biểu hiện cụ thể của nguyên tắc bình đẳng giữa vợ và chồng được ghi nhận tại Điều 17 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014. Theo đó, vợ, chồng bình đẳng với nhau về quyền, nghĩa vụ trong việc xác lập, thực hiện và chấm dứt các quan hệ thuộc phạm vi hôn nhân và gia đình. Điều 20 của Luật này quy định rõ: “Việc lựa chọn nơi cư trú của vợ chồng do vợ chồng thỏa thuận, không bị ràng buộc bởi phong tục, tập quán, địa giới hành chính.” Quy định này khẳng định quyền tự quyết của hai bên trong việc xác định nơi ở chung, không phụ thuộc vào ý chí đơn phương của bất kỳ bên nào, cũng như không bị giới hạn bởi yếu tố quê quán, nơi đăng ký thường trú hay tập quán truyền thống “theo chồng” hoặc “theo vợ”.
Sự thỏa thuận này cần được đặt trong khuôn khổ tình nghĩa vợ chồng quy định tại Điều 19 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014. Vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau và cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình. Do đó, việc lựa chọn nơi cư trú không chỉ là quyền mà còn phải được thực hiện trên tinh thần tôn trọng lẫn nhau, vì lợi ích chung của gia đình, tránh áp đặt hoặc lạm dụng quyền để gây sức ép lên bên còn lại.
Ví dụ thực tiễn: Sau khi kết hôn, anh A và chị B thỏa thuận chuyển đến sinh sống tại thành phố nơi chị B làm việc để thuận tiện cho công việc và việc chăm sóc con nhỏ, mặc dù gia đình anh A mong muốn hai vợ chồng về sống chung tại quê. Trong trường hợp này, quyết định của anh A và chị B được pháp luật bảo vệ; gia đình hai bên không có quyền can thiệp, ép buộc. Ngược lại, nếu một bên tự ý quyết định nơi cư trú mà không có sự thỏa thuận, hành vi đó có thể bị coi là vi phạm nguyên tắc bình đẳng và nghĩa vụ tôn trọng lẫn nhau giữa vợ chồng, làm phát sinh mâu thuẫn và có thể là căn cứ để xem xét khi giải quyết tranh chấp về hôn nhân và gia đình.
Như vậy, quyền lựa chọn nơi cư trú của vợ chồng được xây dựng trên nền tảng bình đẳng (Điều 17), tình nghĩa (Điều 19) và cơ chế thỏa thuận (Điều 20), góp phần bảo đảm sự ổn định, hạnh phúc của đời sống hôn nhân.
Trong quan hệ hôn nhân, tôn trọng danh dự, nhân phẩm của nhau là nội dung cốt lõi của nguyên tắc bình đẳng và tình nghĩa vợ chồng. Khoản 1 Điều 17 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định vợ, chồng bình đẳng với nhau, có quyền, nghĩa vụ ngang nhau về mọi mặt trong gia đình. Sự bình đẳng này bao hàm việc mỗi bên phải tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của bên kia; không bên nào được dùng lời lẽ xúc phạm, hành vi bạo lực tinh thần hay hạ thấp giá trị của người còn lại.
Điều 19 của Luật này củng cố thêm nghĩa vụ mang tính đạo đức – pháp lý: vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình. Việc xúc phạm danh dự, nhân phẩm của vợ hoặc chồng không chỉ vi phạm nghĩa vụ tình nghĩa theo Điều 19 mà còn có thể cấu thành hành vi bạo lực gia đình, bị xử lý theo quy định của pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình.
Ví dụ thực tiễn: người chồng thường xuyên dùng lời lẽ miệt thị ngoại hình, năng lực của vợ trước mặt con cái hoặc nơi công cộng; hoặc người vợ kiểm soát, sỉ nhục chồng về thu nhập, nghề nghiệp. Những hành vi này tuy không trực tiếp gây thương tích về thể chất nhưng xâm phạm nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm, làm tổn hại hạnh phúc gia đình và có thể là căn cứ để bên bị xúc phạm yêu cầu giải quyết ly hôn hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Bên cạnh đó, việc tôn trọng danh dự, nhân phẩm còn liên quan đến quyền tự do cá nhân của vợ, chồng, chẳng hạn quyền lựa chọn nơi cư trú theo Điều 20. Việc ép buộc, ngăn cản trái ý muốn của bên kia trong lựa chọn nơi cư trú cũng có thể bị xem là hành vi thiếu tôn trọng nhân phẩm và quyền tự do cá nhân.
Như vậy, tôn trọng danh dự, nhân phẩm không chỉ là chuẩn mực đạo đức mà đã được luật hóa thành nghĩa vụ pháp lý ràng buộc giữa vợ và chồng. Mọi hành vi xúc phạm, hạ thấp lẫn nhau đều có thể dẫn đến hậu quả pháp lý bất lợi và làm rạn nứt nền tảng tình nghĩa vợ chồng.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Gửi thông tin vụ việc — Luật sư đánh giá và tư vấn hướng xử lý.
