Kết hôn, ly hôn có yếu tố nước ngoài: thẩm quyền và thủ tục

1. Kết hôn có yếu tố nước ngoài là gì

Kết hôn có yếu tố nước ngoài là việc kết hôn thuộc nhóm quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Về bản chất, đây là trường hợp việc kết hôn không chỉ thuần túy giữa công dân Việt Nam với nhau, mà có liên quan đến người nước ngoài hoặc yếu tố nước ngoài trong quan hệ hôn nhân.

Trong hệ thống pháp luật hiện hành, vấn đề này được điều chỉnh đồng thời bởi Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và Luật Hộ tịch 2014 về đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài. Nói cách khác, không chỉ xác định điều kiện kết hôn, mà còn phải thực hiện đúng thủ tục hộ tịch tương ứng. Khi phát sinh tranh chấp, yêu cầu ly hôn hoặc việc dân sự liên quan, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 là căn cứ tố tụng áp dụng. Đặc biệt, khoản 3 Điều 2 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định Bộ luật này được áp dụng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài.

Thực tiễn thường gặp gồm: một công dân Việt Nam kết hôn với công dân nước ngoài; hai người Việt Nam nhưng một người đang cư trú, làm việc ở nước ngoài và việc đăng ký, xác minh hồ sơ có liên quan đến cơ quan nước ngoài; hoặc trường hợp quan hệ hôn nhân phát sinh tranh chấp sau khi một bên đã ra nước ngoài sinh sống. Những trường hợp này đều có thể được xem xét dưới góc độ “có yếu tố nước ngoài”, vì việc xác lập, đăng ký, quản lý hoặc giải quyết hậu quả pháp lý không còn thuần nội địa.

Hệ quả pháp lý rất rõ: kết hôn có yếu tố nước ngoài phải chú ý đúng thẩm quyền, đúng thủ tục đăng ký hộ tịch, đúng cơ quan giải quyết nếu có tranh chấp. Sai ngay từ khâu xác định yếu tố nước ngoài có thể dẫn đến nộp hồ sơ sai nơi, kéo dài thời gian giải quyết, thậm chí ảnh hưởng hiệu lực pháp lý của việc đăng ký.

2. Điều kiện kết hôn với người nước ngoài

Điều kiện kết hôn với người nước ngoài phải được nhìn theo hai lớp: điều kiện kết hôn và điều kiện đăng ký kết hôn. Theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài vẫn phải bảo đảm các điều kiện cơ bản của hôn nhân hợp pháp; không vì có yếu tố nước ngoài mà được miễn trừ. Theo Luật Hộ tịch 2014, việc kết hôn có yếu tố nước ngoài phải đăng ký đúng thẩm quyền, đúng thủ tục hộ tịch thì hôn nhân mới được Nhà nước công nhận.

Trong thực tiễn, cặp đôi chỉ nên tiến hành đăng ký khi cả hai bên tự nguyện, đủ năng lực kết hôn, và không thuộc trường hợp bị cấm kết hôn. Ví dụ, công dân Việt Nam kết hôn với công dân Hàn Quốc tại Việt Nam: nếu một bên đang có vợ/chồng, hoặc việc kết hôn nhằm mục đích giả tạo, hồ sơ dù nộp đầy đủ vẫn có thể bị từ chối. Ngược lại, nếu hai bên độc thân, tự nguyện, có giấy tờ nhân thân hợp lệ, việc kết hôn có thể được giải quyết theo thủ tục đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài.

Thẩm quyền giải quyết khác với điều kiện kết hôn. Khi phát sinh tranh chấp hoặc ly hôn có yếu tố nước ngoài, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 là căn cứ tố tụng áp dụng. Điều 1 xác định Bộ luật quy định trình tự, thủ tục giải quyết các vụ án, việc dân sự về hôn nhân và gia đình; Điều 2 khoản 3 nêu rõ Bộ luật được áp dụng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, trừ trường hợp điều ước quốc tế có quy định khác.

Vì vậy, khi kết hôn với người nước ngoài, cần kiểm tra đồng thời: đủ điều kiện kết hôn, đúng hồ sơ, đúng cơ quan đăng ký. Thiếu một khâu, quan hệ hôn nhân có thể không được công nhận hoặc phát sinh rủi ro pháp lý về sau.

3. Thẩm quyền đăng ký kết hôn tại Việt Nam hay nước ngoài

Thẩm quyền đăng ký kết hôn phụ thuộc vào nơi thực hiện thủ tục. Với quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, pháp luật Việt Nam xác định đây là lĩnh vực hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài, đồng thời là thủ tục hộ tịch có yếu tố nước ngoài. Vì vậy, nếu các bên đăng ký tại Việt Nam thì nộp hồ sơ tại cơ quan hộ tịch có thẩm quyền của Việt Nam; nếu thực hiện ở nước ngoài thì phải theo thẩm quyền của cơ quan có thẩm quyền tại nước sở tại.

Điểm cần tách bạch: đăng ký kết hôn là thủ tục hành chính về hộ tịch; ly hôn mới là tranh chấp/vụ việc dân sự. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 chỉ điều chỉnh phần giải quyết tranh chấp, yêu cầu tại Tòa án. Theo Điều 1, Bộ luật này quy định trình tự, thủ tục để Tòa án giải quyết vụ án, việc dân sự; theo Điều 2 khoản 3, Bộ luật được áp dụng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Do đó, khi phát sinh ly hôn có yếu tố nước ngoài, vấn đề thẩm quyền thuộc Tòa án theo Bộ luật Tố tụng dân sự; còn việc đăng ký kết hôn không xử lý theo cơ chế tố tụng này.

Ví dụ thực tiễn: một công dân Việt Nam và một công dân Hàn Quốc cùng cư trú tại Hà Nội muốn kết hôn. Nếu làm thủ tục tại Việt Nam, họ phải đăng ký tại cơ quan hộ tịch có thẩm quyền của Việt Nam theo Luật Hộ tịch 2014. Ngược lại, nếu hai người đang sinh sống tại Nhật Bản và làm thủ tục ở đó, thì việc đăng ký phải theo cơ quan có thẩm quyền của Nhật Bản, sau đó mới xem xét giá trị pháp lý khi sử dụng tại Việt Nam theo quy định liên quan.

Lưu ý: xác định đúng nơi đăng ký ngay từ đầu giúp tránh hồ sơ bị trả lại, tránh phải làm lại thủ tục, nhất là khi giấy tờ nhân thân, tình trạng hôn nhân, quốc tịch, nơi cư trú của hai bên khác nhau.

4. Ly hôn có yếu tố nước ngoài: Tòa án nào giải quyết

Ly hôn có yếu tố nước ngoài là vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Căn cứ Điều 2 khoản 3 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Bộ luật này “được áp dụng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài”; đồng thời Điều 1 xác định Tòa án nhân dân là cơ quan giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình. Vì vậy, khi ly hôn có yếu tố nước ngoài, Tòa án nhân dân là nơi giải quyết, không phải cơ quan hộ tịch.

Yếu tố nước ngoài thường xuất hiện khi một bên là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc quan hệ hôn nhân phát sinh, tồn tại, chấm dứt có liên quan đến nước ngoài. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 điều chỉnh nhóm quan hệ này; còn Luật Hộ tịch 2014 chỉ đặt ra khung về đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài, không thay thế thẩm quyền giải quyết ly hôn.

Thực tiễn: vợ là công dân Việt Nam, chồng là người nước ngoài; hai bên đang cư trú tại Việt Nam, phát sinh tranh chấp ly hôn. Đây là vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, nên được nộp tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo quy định tố tụng dân sự. Trường hợp hai bên đã kết hôn ở nước ngoài rồi về Việt Nam chung sống, khi yêu cầu chấm dứt hôn nhân thì vẫn phải đi theo con đường Tòa án, không giải quyết bằng thủ tục hành chính.

Lưu ý: phần trích dẫn hiện có mới xác nhận Tòa án nhân dân là cơ quan giải quyết và khẳng định đây là vụ việc có yếu tố nước ngoài. Còn Tòa án cấp nào, nơi nào thì phải đối chiếu thêm quy định về thẩm quyền theo cấp và theo lãnh thổ của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

5. Giấy tờ, hợp pháp hóa lãnh sự khi làm thủ tục

Giấy tờ, hợp pháp hóa lãnh sự là khâu dễ vướng nhất khi kết hôn, ly hôn có yếu tố nước ngoài. Điểm mấu chốt: hồ sơ không chỉ đủ giấy tờ theo thủ tục trong nước, mà còn phải bảo đảm giá trị sử dụng của giấy tờ nước ngoài tại Việt Nam.

Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Điều 1 và Điều 2 cho thấy tố tụng dân sự có phạm vi điều chỉnh cả vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, và Điều 2 khoản 3 nêu rõ bộ luật này được áp dụng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, trừ trường hợp điều ước quốc tế có quy định khác. Vì vậy, hồ sơ ly hôn có yếu tố nước ngoài không thể chỉ nhìn như hồ sơ dân sự thuần túy trong nước.

Về thực tiễn, người nộp hồ sơ thường phải chuẩn bị nhóm giấy tờ sau:

• Giấy tờ nhân thân: hộ chiếu, CCCD, giấy tờ cư trú.
• Giấy tờ về tình trạng hôn nhân, quan hệ hôn nhân.
• Giấy tờ về con chung, tài sản, nơi cư trú của người nước ngoài, nếu có.
• Giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp: bản chính/bản sao hợp lệ, bản dịch tiếng Việt theo yêu cầu cơ quan tiếp nhận.

Hợp pháp hóa lãnh sự cần kiểm tra ngay từ đầu đối với giấy tờ do nước ngoài cấp. Nếu giấy tờ chưa được công nhận giá trị sử dụng tại Việt Nam, hồ sơ có thể bị yêu cầu bổ sung, kéo dài thời gian giải quyết. Ví dụ: bản xác nhận tình trạng hôn nhân do cơ quan nước ngoài cấp, nếu nộp ngay mà chưa được hợp pháp hóa, cơ quan hộ tịch hoặc Tòa án có thể chưa chấp nhận để làm căn cứ giải quyết.

Nguyên tắc làm hồ sơ an toàn: giấy tờ nước ngoài → kiểm tra hợp pháp hóa lãnh sự → dịch sang tiếng Việt → nộp cùng hồ sơ chính. Nếu vụ việc có liên quan điều ước quốc tế hoặc quy định khác, phải ưu tiên áp dụng quy định đó theo Điều 2 khoản 3 BLTTDS 2015.

Lưu ý: Đoạn trích căn cứ hiện có chưa nêu trực tiếp thủ tục hợp pháp hóa lãnh sự hay danh mục giấy tờ bắt buộc cho từng loại việc. Muốn viết đúng phần này cho bài hoàn chỉnh, cần đối chiếu thêm quy định chuyên ngành của Luật Hộ tịch 2014, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và văn bản hướng dẫn hồ sơ.

6. Công nhận giấy tờ hôn nhân do nước ngoài cấp

Công nhận giấy tờ hôn nhân do nước ngoài cấp là bước rất quan trọng khi quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài được sử dụng tại Việt Nam. Về bản chất, giấy chứng nhận kết hôn, giấy xác nhận tình trạng hôn nhân hoặc giấy tờ tương đương do cơ quan nước ngoài cấp không phải lúc nào cũng tự động có giá trị tuyệt đối trong mọi thủ tục tại Việt Nam; cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét trong hồ sơ cụ thể, đối chiếu quy định về hôn nhân và gia đình, hộ tịch, tố tụng dân sự.

Trong khung pháp lý hiện có, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài; Luật Hộ tịch 2014 điều chỉnh việc đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài. Khi phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu liên quan đến tình trạng hôn nhân, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 là căn cứ trực tiếp về tố tụng. Đáng chú ý, Điều 2 khoản 3 BLTTDS 2015 quy định Bộ luật này được áp dụng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Điều 1 BLTTDS 2015 cũng xác định Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ án, việc dân sự và thủ tục công nhận, cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài.

Thực tiễn thường gặp: vợ chồng đăng ký kết hôn tại Nhật Bản, sau đó một bên về Việt Nam nộp hồ sơ ly hôn. Giấy chứng nhận kết hôn do Nhật Bản cấp là căn cứ chứng minh quan hệ vợ chồng, nhưng khi dùng tại Việt Nam phải được xem xét trong hồ sơ tố tụng/hộ tịch tương ứng. Nếu giấy tờ này không rõ ràng, thông tin mâu thuẫn, hoặc có tranh chấp về tính hợp lệ, cơ quan có thẩm quyền sẽ yêu cầu bổ sung, xác minh, rồi mới giải quyết tiếp.

• Hợp lệ: dùng để chứng minh quan hệ hôn nhân.
• Không đầy đủ: bị yêu cầu bổ sung hồ sơ, dịch thuật, xác minh theo thủ tục.
• Có tranh chấp: Tòa án giải quyết theo BLTTDS 2015 vì là vụ việc có yếu tố nước ngoài.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (52/2014/QH13) - quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài
• Luật Hộ tịch 2014 (60/2014/QH13) - đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (92/2015/QH13) - thẩm quyền giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài