Điều 623 BLDS 2015: Thời hiệu thừa kế

Điều 623. Thời hiệu thừa kế 1. Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn này thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Trường hợp không có người thừa kế đang quản lý di sản thì di sản được giải quyết như sau: a) Di sản thuộc quyền sở hữu của người đang chiếm hữu theo quy định tại Điều 236 của Bộ luật này; b) Di sản thuộc về Nhà nước, nếu không có người chiếm hữu quy định tại điểm a khoản này. 2. Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. 3. Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của người chết để lại là 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Chương XXII THỪA KẾ THEO DI CHÚC

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Nội dung Điều 623 BLDS 2015

Điều 623 BLDS 2015 là quy định trọng tâm về thời hiệu thừa kế. Ý nghĩa của điều luật này là giới hạn thời gian để chủ thể có quyền thừa kế thực hiện việc yêu cầu bảo vệ quyền, xác lập quyền đối với di sản, tránh tranh chấp kéo dài, đồng thời bảo đảm sự ổn định của quan hệ tài sản sau khi người để lại di sản chết. Khi hết thời hiệu, việc yêu cầu giải quyết thừa kế sẽ gặp rào cản pháp lý theo cơ chế thời hiệu.

Về phương diện áp dụng, Điều 623 không đứng riêng lẻ mà phải đọc cùng Điều 149 BLDS 2015 về thời hiệu và Điều 154 BLDS 2015 về bắt đầu thời hiệu khởi kiện. Điều 149 xác định thời hiệu là khoảng thời gian do luật định, hết thời gian đó thì phát sinh hậu quả pháp lý. Điều 154 cho biết cách tính mốc khởi đầu, tức phải xác định đúng thời điểm phát sinh quyền khởi kiện hoặc quyền yêu cầu. Vì vậy, trong tranh chấp thừa kế, việc xác định đúng thời điểm mở thừa kế và thời điểm bắt đầu tính thời hiệu là khâu then chốt.

Thực tiễn cho thấy nhiều vụ án bị kéo dài vì các bên chậm yêu cầu chia di sản, hoặc chỉ tranh luận miệng trong thời gian dài rồi mới khởi kiện. Khi đó, Tòa án thường phải xem xét trước hết: yêu cầu có còn trong thời hiệu theo Điều 623 hay không; thời hiệu được tính từ thời điểm nào theo Điều 154; và hậu quả pháp lý khi thời hiệu đã hết theo Điều 149. Ví dụ: nếu các đồng thừa kế không thỏa thuận được việc chia di sản, người có quyền cần khởi kiện đúng thời điểm; nếu để quá lâu, quyền yêu cầu có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng do vướng thời hiệu.

Vì vậy, khi áp dụng Điều 623 BLDS 2015, cần ưu tiên xác định mốc thời gian, đối chiếu chặt với Điều 149 và Điều 154, rồi mới đánh giá khả năng yêu cầu chia di sản hoặc bảo vệ quyền thừa kế.

2. Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế

Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế là mốc pháp lý quyết định người thừa kế còn quyền yêu cầu Tòa án hoặc các chủ thể có liên quan giải quyết việc phân chia di sản hay không. Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn này, quyền yêu cầu chia di sản không còn được bảo vệ như một yêu cầu thừa kế thông thường nữa.

Điều 149 Bộ luật Dân sự 2015 là căn cứ chung về thời hiệu: khi thời hiệu kết thúc thì phát sinh hậu quả pháp lý theo luật. Vì vậy, nếu người thừa kế để quá hạn nêu trên mà không có căn cứ làm gián đoạn hoặc bắt đầu lại thời hiệu, yêu cầu chia di sản có thể bị bác do hết thời hiệu. Đây là điểm rất quan trọng trong tranh chấp nhà đất, tiền gửi, xe cộ, cổ phần, tài sản khác của người chết để lại.

Điều 154 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bắt đầu lại thời hiệu yêu cầu trong một số trường hợp, như bên có nghĩa vụ thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, đã thực hiện một phần nghĩa vụ, hoặc các bên tự hòa giải với nhau. Trong thực tiễn, nếu các đồng thừa kế từng lập giấy xác nhận quyền hưởng di sản, đồng ý chia một phần tài sản, hoặc cùng họp gia đình thống nhất lại việc phân chia, cần xem kỹ khả năng thời hiệu đã bắt đầu lại.

Ví dụ: cha mất để lại căn nhà; sau 28 năm các con mới khởi kiện chia nhà thì vẫn còn trong thời hiệu 30 năm. Nhưng nếu di sản là chiếc xe máy và đã qua 12 năm kể từ ngày mở thừa kế, yêu cầu chia di sản đối với tài sản này về nguyên tắc đã hết thời hiệu. Khi tư vấn, cần xác định đúng loại tài sản, ngày mở thừa kế, và có hay không sự kiện làm bắt đầu lại thời hiệu theo Điều 154.

3. Thời hiệu xác nhận quyền thừa kế

Thời hiệu xác nhận quyền thừa kế trong thực tiễn được hiểu gắn với thời hiệu thừa kế tại Điều 623 BLDS 2015. Bộ luật không tách riêng một thời hiệu độc lập mang tên “xác nhận quyền thừa kế”, mà khi người thừa kế yêu cầu Tòa án công nhận tư cách thừa kế, chia di sản, thì vẫn phải xét trong khung thời hiệu của thừa kế. Theo Điều 149 BLDS 2015, thời hiệu là thời hạn do luật quy định; hết thời hạn thì phát sinh hậu quả pháp lý tương ứng. Vì vậy, việc xác nhận quyền thừa kế không thể hiểu là quyền yêu cầu vô thời hạn.

Căn cứ Điều 623, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Đây là mốc tính đặc biệt của luật thừa kế, nên khi xác định thời hiệu không chỉ nhìn vào lúc phát sinh tranh chấp mà phải tính từ thời điểm người để lại di sản chết. Điều 154 về bắt đầu thời hiệu khởi kiện là căn cứ để xác định mốc thời gian khởi kiện, nhưng trong quan hệ thừa kế, quy định tại Điều 623 là quy định chuyên biệt, được ưu tiên áp dụng.

Ví dụ: cha mất năm 2016, để lại quyền sử dụng đất. Con muốn yêu cầu Tòa án xác nhận mình là người thừa kế và chia di sản thì thời hiệu đối với bất động sản kéo dài đến năm 2046. Nếu chỉ để lại xe máy, thời hiệu là đến năm 2026. Hết thời hiệu, người yêu cầu có thể gặp trở ngại về mặt tố tụng khi yêu cầu xác nhận quyền thừa kế. Do đó, khi phát sinh di sản, người thừa kế nên sớm lập hồ sơ, thỏa thuận phân chia hoặc khởi kiện trong thời hạn luật định.

4. Thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản

Thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản trong thừa kế là giới hạn thời gian để người có quyền yêu cầu đối với di sản, hoặc đối với nghĩa vụ tài sản do người chết để lại, thực hiện quyền của mình theo pháp luật dân sự. Căn cứ Điều 623 BLDS 2015, đây là vấn đề gắn trực tiếp với thời hiệu thừa kế; đồng thời phải đọc cùng Điều 149 BLDS 2015 về thời hiệu và Điều 154 BLDS 2015 về thời điểm bắt đầu thời hiệu khởi kiện.

Ý nghĩa thực tiễn: sau khi người để lại di sản chết, các nghĩa vụ tài sản chưa thực hiện không tự chấm dứt. Chủ nợ, người có quyền tài sản, hoặc chủ thể liên quan vẫn có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, nhưng việc yêu cầu này phải đặt trong thời hiệu luật định. Khi thời hiệu đã hết, quyền yêu cầu có thể không còn được bảo vệ theo cơ chế khởi kiện thông thường; vì vậy, xác định đúng thời điểm mở thừa kế, đúng thời điểm bắt đầu thời hiệu theo Điều 154 là bước then chốt.

Về cách áp dụng, Điều 149 cho thấy thời hiệu chỉ có ý nghĩa khi pháp luật quy định rõ. Do đó, với nghĩa vụ tài sản của người chết để lại, cần xem đó là yêu cầu gắn với di sản hay yêu cầu độc lập với di sản, rồi xác định thời điểm phát sinh quyền yêu cầu và mốc bắt đầu tính thời hiệu. Cách hiểu này bảo đảm quyền lợi của chủ nợ, đồng thời bảo vệ sự ổn định của quan hệ thừa kế.

Ví dụ: Người chết còn khoản vay chưa trả. Ngân hàng có quyền yêu cầu thanh toán từ di sản trong thời hiệu tương ứng. Nếu người thừa kế đã nhận di sản, việc thanh toán nghĩa vụ tài sản phải được xem xét trong phạm vi pháp luật cho phép, tránh để kéo dài tranh chấp vô thời hạn.

Tóm lại, thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản là “ranh giới thời gian” bảo vệ trật tự pháp lý trong thừa kế; muốn áp dụng đúng phải đối chiếu đồng thời Điều 623, Điều 149, Điều 154 BLDS 2015.

5. Cách tính thời hiệu thừa kế

Cách tính thời hiệu thừa kế phải xác định đúng mốc bắt đầu và khoảng thời gian luật cho phép. Về nguyên tắc, thời hiệu là thời hạn do luật quy định để chủ thể thực hiện quyền khởi kiện, yêu cầu. Khi áp dụng vào thừa kế, cần căn cứ Điều 623 BLDS 2015 về thời hiệu thừa kế, đồng thời đối chiếu Điều 149 về thời hiệu và Điều 154 về thời điểm bắt đầu thời hiệu khởi kiện.

Cách tính không bắt đầu từ ngày biết về di sản, cũng không bắt đầu từ ngày các đồng thừa kế tranh chấp, mà từ thời điểm mở thừa kế. Nói ngắn gọn, phải xác định ngày người để lại di sản chết hoặc thời điểm pháp luật xác định là mở thừa kế, rồi tính tiếp trong thời hạn mà Điều 623 quy định. Hết thời hạn này, quyền yêu cầu Tòa án giải quyết thừa kế bị giới hạn theo chế định thời hiệu.

Ví dụ thực tiễn: ông A mất ngày 01/3/2010, để lại nhà đất cho 3 con. Nếu một người con đến năm 2024 mới khởi kiện yêu cầu chia di sản, trước hết phải xem thời điểm mở thừa kế là 01/3/2010, sau đó đối chiếu với thời hiệu theo Điều 623. Nếu đã quá thời hạn luật định, yêu cầu chia di sản có thể không còn được xem xét như một tranh chấp thừa kế thông thường nữa.

Lưu ý: khi tính thời hiệu, cần tách rõ hai việc: yêu cầu chia di sản và xác định quyền, nghĩa vụ liên quan đến di sản. Mỗi loại yêu cầu có thể được xem xét theo cách khác nhau trong phạm vi Điều 623. Vì vậy, muốn tính đúng phải đọc đồng thời 3 điều luật nêu trên, xác định đúng ngày mở thừa kế, rồi mới đối chiếu thời hạn tương ứng.

Nếu cần, có thể viết tiếp mục “thời điểm mở thừa kế và công thức tính thời hiệu” theo đúng văn phong bài pháp lý.

6. Lưu ý về thời hiệu trong thực tiễn giải quyết tranh chấp

Lưu ý trọng tâm: trong tranh chấp thừa kế, vấn đề thời hiệu thường là điểm “chặn” đầu tiên cần kiểm tra. Điều 623 BLDS 2015 là căn cứ trực tiếp về thời hiệu thừa kế; Điều 149 BLDS 2015 đặt thời hiệu trong cơ chế áp dụng chung; Điều 154 BLDS 2015 là mốc để xác định thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện. Vì vậy, khi tiếp nhận hồ sơ, không chỉ nhìn vào quan hệ huyết thống hay giấy tờ di sản, mà phải xác định rõ thời điểm bắt đầu và đối tượng yêu cầu.

Thực tiễn tranh chấp: nhiều vụ việc kéo dài do di sản do một người quản lý, các đồng thừa kế để lâu mới khởi kiện. Lúc này, phía bị kiện thường nêu thời hiệu để phản đối yêu cầu chia di sản hoặc yêu cầu xác nhận quyền thừa kế. Nếu mốc thời gian không được chứng minh rõ, Tòa án sẽ gặp khó khăn khi đánh giá yêu cầu còn trong thời hiệu hay đã hết thời hiệu. Ngược lại, nếu hồ sơ thể hiện rõ thời điểm phát sinh tranh chấp, thời điểm người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi bị ảnh hưởng, việc xem xét sẽ chặt chẽ hơn.

Ví dụ: A mất để lại nhà đất, các con không làm thủ tục phân chia, một người ở lại quản lý tài sản nhiều năm. Sau đó, một đồng thừa kế mới khởi kiện yêu cầu chia di sản. Khi này, cần rà soát ngay Điều 623 để đối chiếu thời hiệu, đồng thời dùng Điều 154 để xác định mốc bắt đầu tính thời hiệu, tránh nhầm lẫn giữa thời điểm mở thừa kế, thời điểm phát sinh tranh chấp và thời điểm nộp đơn. Điều 149 là căn cứ chung để viện dẫn khi tranh chấp về thời hiệu được đặt ra trong tố tụng.

Kết luận thực tiễn: muốn bảo vệ yêu cầu thừa kế hiệu quả, phải chuẩn hóa chứng cứ về mốc thời gian ngay từ đầu: giấy chứng tử, giấy tờ tài sản, văn bản họp gia đình, tài liệu thể hiện việc quản lý, sử dụng di sản, đơn khởi kiện. Chậm một bước ở phần thời hiệu, rủi ro tố tụng tăng rất nhanh.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 623 về thời hiệu thừa kế
• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 149 về thời hiệu
• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 154 về bắt đầu thời hiệu khởi kiện