Cấp dưỡng sau ly hôn: ai phải cấp, mức cấp và thời hạn

Điều 110. Nghĩa vụ cấp dưỡng của cha, mẹ đối với con Cha, mẹ có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con chưa thành niên, con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình trong trường hợp không sống chung với con hoặc sống chung với con nhưng vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng con.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Cấp dưỡng sau ly hôn là gì

Cấp dưỡng sau ly hôn là nghĩa vụ góp tiền hoặc tài sản để bảo đảm nhu cầu thiết yếu cho người được cấp dưỡng sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt. Trong thực tiễn, nội dung này thường phát sinh với con chung: người không trực tiếp nuôi con vẫn phải cùng chia sẻ chi phí ăn ở, học tập, chăm sóc sức khỏe cho con. Căn cứ chính là Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, trong đó Điều 110 và các điều liên quan quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng; Bộ luật Dân sự 2015 quy định chung về nghĩa vụ cấp dưỡng.

Bản chất của cấp dưỡng không phải là “trợ cấp tự nguyện”, mà là nghĩa vụ pháp lý phát sinh khi có đủ điều kiện luật định. Sau ly hôn, nghĩa vụ này giúp bảo đảm quyền lợi của người yếu thế hơn, nhất là trẻ em. Vì vậy, dù cha mẹ đã chấm dứt quan hệ vợ chồng, trách nhiệm đối với con vẫn còn tiếp tục nếu con thuộc trường hợp được cấp dưỡng theo luật.

Ví dụ thực tiễn: vợ chồng ly hôn, Tòa án giao con 6 tuổi cho mẹ trực tiếp nuôi. Cha có việc làm, thu nhập ổn định. Khi đó, cha có thể phải cấp dưỡng hằng tháng để cùng bảo đảm chi phí sinh hoạt, học tập, khám chữa bệnh cho con. Nếu hai bên thỏa thuận được thì thực hiện theo thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ xem xét theo quy định pháp luật.

Nếu bên có nghĩa vụ không tự nguyện thực hiện, việc yêu cầu thi hành án dân sự có thể được đặt ra theo Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014). Nói ngắn gọn, cấp dưỡng sau ly hôn là cơ chế pháp luật buộc người có nghĩa vụ tiếp tục bảo đảm đời sống tối thiểu cho người được cấp dưỡng, nhất là con chung, sau khi hôn nhân chấm dứt.

2. Vợ chồng có nghĩa vụ cấp dưỡng nhau khi nào

Vợ chồng có nghĩa vụ cấp dưỡng nhau khi một bên rơi vào tình trạng khó khăn, túng thiếu, có yêu cầu cấp dưỡng và có lý do chính đáng để không tự lao động, không tự nuôi mình. Căn cứ trực tiếp là Điều 115 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 về nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ và chồng.

Hiểu ngắn gọn: cấp dưỡng giữa vợ chồng không phát sinh vì ly hôn là đương nhiên, cũng không phải mọi trường hợp bên kia có thu nhập cao hơn đều phải cấp dưỡng. Chỉ khi bên được yêu cầu đang thực sự thiếu thốn và không có khả năng tự bảo đảm đời sống tối thiểu thì nghĩa vụ này mới đặt ra. Đây là nghĩa vụ hỗ trợ mang tính nhân thân, nhằm bảo đảm người yếu thế không bị đẩy vào tình trạng thiếu sinh kế.

Trong thực tiễn, Tòa án thường xem xét rất kỹ các yếu tố như: sức khỏe, khả năng lao động, thu nhập, tài sản riêng, hoàn cảnh nuôi con, chi phí sinh hoạt tối thiểu. Ví dụ, sau ly hôn, nếu người vợ mắc bệnh nặng, mất khả năng lao động, không có tài sản riêng đáng kể, trong khi người chồng có việc làm ổn định và đủ điều kiện kinh tế, người vợ có thể yêu cầu cấp dưỡng. Ngược lại, nếu người yêu cầu vẫn có việc làm, có thu nhập đủ sống hoặc có tài sản bảo đảm đời sống, yêu cầu cấp dưỡng thường không được chấp nhận.

Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014) là căn cứ chung cho việc xác lập, thực hiện và cưỡng chế thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng. Vì vậy, nếu bên có nghĩa vụ không tự nguyện thực hiện, người được cấp dưỡng có thể yêu cầu thi hành theo trình tự luật định.

3. Mức cấp dưỡng được xác định ra sao

Mức cấp dưỡng được xác định ra sao

Mức cấp dưỡng sau ly hôn không ấn định cứng theo một con số chung. Theo tinh thần Điều 110 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và các quy định chung về nghĩa vụ cấp dưỡng của Bộ luật Dân sự 2015, mức cấp dưỡng phải bám vào hai trục chính: nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng và khả năng thực tế của người phải cấp dưỡng.

Trước hết, các bên nên tự thỏa thuận về mức tiền, phương thức trả, thời hạn trả: trả hằng tháng, hằng quý, hằng năm hoặc theo định kỳ khác. Thỏa thuận càng cụ thể càng dễ thi hành. Khi không thỏa thuận được, Tòa án sẽ xem xét hoàn cảnh thực tế để quyết định mức phù hợp, tránh tình trạng bên phải cấp dưỡng quá sức nhưng cũng không để người được cấp dưỡng thiếu hụt nhu cầu sinh hoạt tối thiểu.

Trong thực tiễn, Tòa thường cân nhắc: thu nhập ổn định, tài sản, chi phí sinh hoạt bắt buộc, số người đang phải nuôi dưỡng, tình trạng học tập, bệnh tật, tuổi tác của người được cấp dưỡng. Vì vậy, hai vụ việc giống nhau về quan hệ cha mẹ - con vẫn có thể ra mức cấp dưỡng khác nhau.

Ví dụ: Người cha thu nhập ổn định 20 triệu đồng/tháng, đang trực tiếp nuôi 1 con, sau ly hôn phải cấp dưỡng cho 1 con còn lại. Nếu con chưa thành niên, đang học phổ thông, Tòa có thể ấn định mức cấp dưỡng phù hợp với chi phí ăn ở, học tập, y tế của con, thay vì ấn định theo tỷ lệ cứng trên thu nhập. Nếu sau này thu nhập người cha giảm mạnh, hoặc nhu cầu của con thay đổi, mức cấp dưỡng có thể được yêu cầu điều chỉnh.

Nếu người có nghĩa vụ không tự nguyện thực hiện, Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014) là căn cứ để buộc thi hành theo quyết định, bản án đã có hiệu lực.

4. Hình thức và thời hạn cấp dưỡng

Hình thức cấp dưỡng sau ly hôn chủ yếu được thực hiện theo hai cách: cấp dưỡng định kỳ và cấp dưỡng một lần. Cách phổ biến nhất là trả theo kỳ, vì phù hợp với thu nhập thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu sinh hoạt thường xuyên của người được cấp dưỡng. Trong thực tiễn, các bên có thể thỏa thuận trả theo tháng, quý, nửa năm hoặc năm; nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án giải quyết theo quy định về cấp dưỡng của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015.

Về thời hạn cấp dưỡng, pháp luật không đặt một mốc cứng cho mọi trường hợp. Thời hạn phụ thuộc vào đối tượng được cấp dưỡng, nhu cầu thực tế, khả năng của người có nghĩa vụ, và kết quả thỏa thuận hoặc phán quyết của Tòa án. Với nghĩa vụ cấp dưỡng cho con sau ly hôn, nghĩa vụ thường kéo dài cho đến khi con không còn thuộc diện cần được cấp dưỡng theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình. Với cấp dưỡng giữa vợ chồng sau ly hôn, thời hạn cũng gắn với tình trạng thực tế của bên được cấp dưỡng và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 là căn cứ nền tảng xác lập nghĩa vụ cấp dưỡng; các quy định liên quan của Luật này và Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh nguyên tắc thực hiện nghĩa vụ. Khi người phải cấp dưỡng cố tình không thực hiện, Luật Thi hành án dân sự 2008, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2014, là căn cứ để yêu cầu thi hành án, bảo đảm khoản cấp dưỡng được thực hiện trên thực tế.

Ví dụ thực tiễn: cha không trực tiếp nuôi con sau ly hôn có thể được Tòa án buộc cấp dưỡng hằng tháng cho đến khi con đủ điều kiện tự nuôi sống; nếu hai bên thống nhất, có thể chốt một khoản cấp dưỡng một lần để tránh tranh chấp kéo dài. Cách làm nào cũng phải đặt trên nguyên tắc bảo đảm nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng và khả năng thực tế của người phải cấp dưỡng.

5. Thủ tục yêu cầu cấp dưỡng

Thủ tục yêu cầu cấp dưỡng sau ly hôn phụ thuộc vào việc nghĩa vụ cấp dưỡng đã được ghi nhận trong bản án, quyết định ly hôn hay chưa. Theo Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nghĩa vụ cấp dưỡng là nghĩa vụ pháp lý; vì vậy, khi bên có nghĩa vụ không tự nguyện thực hiện, người được cấp dưỡng hoặc người đại diện hợp pháp có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo đảm việc thực hiện.

Nếu trong bản án, quyết định ly hôn đã xác định rõ người phải cấp dưỡng, mức cấp và thời hạn cấp, thì không cần khởi kiện lại. Chỉ cần nộp đơn yêu cầu thi hành án dân sự kèm bản án, quyết định có hiệu lực và tài liệu về việc chậm thực hiện. Cơ quan thi hành án dân sự sẽ tổ chức thi hành theo Luật Thi hành án dân sự 2008, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2014.

Nếu bản án ly hôn chưa giải quyết nội dung cấp dưỡng, hoặc hai bên phát sinh tranh chấp về người phải cấp dưỡng, mức cấp, phương thức cấp, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án giải quyết trong vụ việc hôn nhân và gia đình. Căn cứ xem xét gồm quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng tại Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và các quy định chung về nghĩa vụ cấp dưỡng của Bộ luật Dân sự 2015.

Hồ sơ thực tiễn nên có: đơn yêu cầu; bản án/quyết định ly hôn; giấy tờ tùy thân; giấy khai sinh của con hoặc tài liệu chứng minh quan hệ cấp dưỡng; tài liệu chứng minh tình trạng không tự nguyện thực hiện nếu có. Trường hợp cần chứng minh chi phí nuôi con, có thể nộp thêm hóa đơn học phí, y tế, sinh hoạt.

Ví dụ: Anh A ly hôn, bản án giao con cho chị B nuôi, buộc A cấp dưỡng hàng tháng. A không trả tiền. Chị B nộp đơn yêu cầu thi hành án tại cơ quan thi hành án dân sự nơi A cư trú hoặc có tài sản để buộc A thực hiện nghĩa vụ.

Lưu ý: yêu cầu nên nêu rõ số tiền, kỳ hạn, phương thức nhận tiền, nơi cư trú của người phải cấp dưỡng, để xử lý nhanh hơn.

6. Xử lý khi người có nghĩa vụ không cấp dưỡng

Khi người có nghĩa vụ không cấp dưỡng sau ly hôn, nghĩa vụ này không mất đi chỉ vì họ không tự nguyện thực hiện. Theo Điều 110 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nghĩa vụ cấp dưỡng là nghĩa vụ pháp lý phát sinh theo luật; vì vậy, bên được cấp dưỡng hoặc người đại diện hợp pháp có quyền yêu cầu thực hiện đúng nghĩa vụ, không phụ thuộc vào thiện chí của người phải cấp dưỡng.

Cách xử lý trước hết là yêu cầu bên vi phạm thực hiện đúng nội dung đã được xác định trong bản án, quyết định ly hôn hoặc thỏa thuận có giá trị pháp lý. Nếu họ vẫn cố tình không thực hiện, bên được cấp dưỡng có thể nộp đơn yêu cầu thi hành án dân sự để cơ quan thi hành án tổ chức buộc thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Thi hành án dân sự 2008, sửa đổi, bổ sung 2014. Đây là con đường xử lý trực tiếp và hiệu quả nhất khi nghĩa vụ đã rõ nhưng bên phải cấp dưỡng chây ì.

Thực tiễn: sau ly hôn, người cha được Tòa án buộc cấp dưỡng cho con mỗi tháng 3 triệu đồng. Nếu 4 tháng liên tiếp không trả, người mẹ có thể làm đơn yêu cầu thi hành án. Khi đó, cơ quan thi hành án sẽ xem xét hồ sơ, xác minh điều kiện thi hành và áp dụng biện pháp theo luật để bảo đảm khoản cấp dưỡng được thực hiện.

Lưu ý: cấp dưỡng là nghĩa vụ nhằm bảo đảm đời sống của người yếu thế, nhất là con chưa thành niên. Việc cố tình không cấp dưỡng không làm chấm dứt nghĩa vụ, chỉ làm phát sinh thủ tục cưỡng chế thi hành theo pháp luật.

Người được cấp dưỡng nên chuẩn bị bản án/quyết định ly hôn, giấy tờ chứng minh khoản cấp dưỡng chưa được trả, rồi gửi yêu cầu đến cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (52/2014/QH13) - quy định về cấp dưỡng (Điều 110 và các điều liên quan)
• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - quy định chung về nghĩa vụ cấp dưỡng
• Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014) - thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng