Điều 155 BLTTHS 2015: Khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại

Điều 155. Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại 1.[89] Chỉ được khởi tố vụ án hình sự về tội phạm quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155 và 156 của Bộ luật Hình sự khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết. 2. Trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ xác định người đã yêu cầu rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án. 3. Bị hại hoặc người đại diện của bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Khái niệm khởi tố theo yêu cầu của bị hại

Khởi tố theo yêu cầu của bị hại là cơ chế tố tụng đặc thù, theo đó vụ án hình sự chỉ được khởi tố khi bị hại có yêu cầu. Nói cách khác, đây là trường hợp quyền khởi tố không phát sinh tự động từ việc có dấu hiệu tội phạm, mà phụ thuộc vào ý chí của người bị hại trong những trường hợp luật định. Cách tiếp cận này thể hiện sự tôn trọng quyền tự định đoạt của người bị hại, đồng thời vẫn đặt việc xử lý hình sự trong khuôn khổ tố tụng.

Theo Điều 155 BLTTHS 2015, việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại chỉ đặt ra khi có yêu cầu của bị hại; khi có yêu cầu hợp lệ, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét khởi tố và tiến hành các bước tố tụng tiếp theo. Về thẩm quyền, Điều 153 BLTTHS 2015 xác định việc khởi tố vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo quy định của luật.

Ý nghĩa thực tiễn của quy định này là tránh hình sự hóa những quan hệ mà người bị hại không mong muốn khởi động tố tụng, nhất là khi các bên đã tự thỏa thuận, hòa giải hoặc người bị hại cân nhắc không tiếp tục yêu cầu xử lý hình sự. Ví dụ, một người bị xâm hại quyền, lợi ích nhưng sau đó chủ động đề nghị không khởi tố thì cơ quan có thẩm quyền không được tự ý khởi tố nếu vụ việc thuộc nhóm phải có yêu cầu của bị hại.

Tóm lại, khởi tố theo yêu cầu của bị hại là việc khởi tố vụ án hình sự chỉ được thực hiện khi có yêu cầu từ chính người bị hại trong các trường hợp luật quy định; yêu cầu này là điều kiện pháp lý bắt buộc để cơ quan có thẩm quyền xem xét khởi tố theo Điều 155, trên nền thẩm quyền khởi tố chung của Điều 153 BLTTHS 2015.

2. Các tội phạm chỉ khởi tố theo yêu cầu

Các tội phạm chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại là nhóm tội danh mà cơ quan có thẩm quyền không được tự mình khởi tố ngay, nếu bị hại không có yêu cầu. Đây là cơ chế tố tụng đặc thù, thể hiện sự tôn trọng ý chí của người bị xâm hại trong những trường hợp mà quan hệ xã hội bị tác động chủ yếu mang tính cá nhân, quyền lợi trực tiếp của bị hại giữ vai trò quyết định.

Theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, vụ án hình sự chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại đối với các trường hợp luật định. Nghĩa là, dù có dấu hiệu tội phạm, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải kiểm tra điều kiện khởi tố theo cơ chế này. Khi bị hại không yêu cầu, việc xử lý hình sự sẽ không được mở ra theo thủ tục thông thường. Nếu bị hại đã yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét, giải quyết theo đúng trình tự tố tụng.

Điều 153 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 là căn cứ về thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự. Trên thực tế, khi tiếp nhận tin báo hoặc đơn trình báo liên quan đến nhóm tội phạm chỉ khởi tố theo yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền phải xác định hai vấn đề: có thuộc trường hợp Điều 155 hay không, và có yêu cầu hợp lệ từ bị hại hay chưa. Thiếu một trong hai yếu tố này, việc khởi tố sẽ không đặt ra.

Ví dụ thực tiễn: A và B phát sinh mâu thuẫn cá nhân, B cho rằng mình bị xúc phạm danh dự trong một vụ việc thuộc nhóm tội chỉ khởi tố theo yêu cầu. Nếu B không yêu cầu xử lý hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng không thể tự động khởi tố chỉ vì có đơn tố giác của người khác. Ngược lại, khi B có yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét khởi tố theo đúng luật.

Kết luận: Điều 155 là “điều kiện mở khóa” đối với nhóm tội phạm đặc thù; Điều 153 xác định đúng chủ thể có thẩm quyền khởi tố. Hai điều này phải được áp dụng đồng thời, đúng trình tự.

3. Thủ tục và thời hạn yêu cầu

Thủ tục yêu cầu khởi tố theo Điều 155 BLTTHS 2015 áp dụng với nhóm tội chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại. Yêu cầu phải lập bằng văn bản. Người có quyền yêu cầu là bị hại; trường hợp bị hại là người chưa thành niên, có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, quyền yêu cầu do người đại diện thực hiện. Hồ sơ nên nêu rõ họ tên, thông tin người yêu cầu, hành vi bị tố giác, thời gian, địa điểm, thiệt hại, tài liệu kèm theo; nộp trực tiếp hoặc gửi đến cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự theo Điều 153.

Thời hạn yêu cầu: trong phần căn cứ nêu trên, Điều 155 không đặt ra một mốc ngày, tháng, năm riêng biệt cho việc yêu cầu. Vì vậy, trọng tâm không phải là “trễ hạn” theo số ngày mà là phải có yêu cầu hợp lệ để cơ quan có thẩm quyền được phép khởi tố đối với loại tội danh này. Thực tiễn an toàn nhất là nộp ngay khi có đủ căn cứ và trước khi vụ việc được giải quyết theo thủ tục tố tụng tương ứng.

Ví dụ: A bị xâm hại trong một vụ việc thuộc nhóm tội khởi tố theo yêu cầu của bị hại. A làm đơn yêu cầu khởi tố, nộp cho Cơ quan điều tra. Theo Điều 153, cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, xem xét nguồn tin và xử lý theo trình tự luật định. Nếu A không nộp yêu cầu, vụ án không thể khởi tố theo cơ chế của Điều 155; nếu A đã yêu cầu rồi nhưng sau đó rút yêu cầu đúng thời điểm luật cho phép, hậu quả pháp lý sẽ phát sinh theo chính Điều 155.

Kết luận: thủ tục cốt lõi là đơn yêu cầu bằng văn bản gửi đúng cơ quan có thẩm quyền; thời hạn không được ấn định bằng một con số cố định trong căn cứ đã nêu, nên cần yêu cầu sớm, đầy đủ, đúng chủ thể.

4. Rút yêu cầu khởi tố

Rút yêu cầu khởi tố là việc bị hại chủ động thể hiện ý chí không tiếp tục đề nghị xử lý hình sự đối với vụ án thuộc nhóm chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại. Căn cứ pháp lý trực tiếp là Điều 155 BLTTHS 2015 (VBHN 17/2026/VBHN-VPQH) về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại. Khi giải quyết việc này, cơ quan có thẩm quyền phải căn cứ Điều 153 BLTTHS 2015 về thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự, tức chỉ cơ quan, người có thẩm quyền theo luật mới tiếp nhận và xử lý yêu cầu rút.

Về bản chất, đây là quyền tố tụng của bị hại trong những vụ án mà pháp luật đặt điều kiện khởi tố theo yêu cầu của họ. Do đó, nếu bị hại rút yêu cầu, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét trong đúng phạm vi vụ án thuộc Điều 155; không phải mọi vụ án hình sự đều được rút yêu cầu để chấm dứt việc xử lý.

Thực tiễn, việc rút yêu cầu thường phát sinh khi các bên đã hòa giải, bồi thường thiệt hại, xin lỗi, hoặc bị hại không còn nhu cầu yêu cầu Nhà nước truy cứu trách nhiệm hình sự. Ví dụ, trong một vụ án thuộc nhóm quy định tại Điều 155, bị hại sau khi được khắc phục hậu quả đã gửi ý kiến rút yêu cầu đến cơ quan đang thụ lý; cơ quan này phải kiểm tra thẩm quyền theo Điều 153 và ghi nhận ý chí của bị hại trong hồ sơ vụ án.

• Điều kiện trọng tâm: vụ án phải thuộc loại khởi tố theo yêu cầu của bị hại.
• Nơi thực hiện: cơ quan, người có thẩm quyền khởi tố theo Điều 153.
• Lưu ý thực tế: nên thể hiện rõ ý chí rút yêu cầu, tránh mâu thuẫn về sau.

Nói ngắn gọn, rút yêu cầu khởi tố là căn cứ tố tụng quan trọng trong nhóm vụ án đặc thù tại Điều 155, nhưng chỉ có giá trị khi được thực hiện đúng thẩm quyền theo Điều 153.

5. Thực tiễn bảo vệ quyền lợi bị hại

Trong thực tiễn, Điều 155 BLTTHS 2015 là cơ chế quan trọng để bảo vệ quyền tự định đoạt của bị hại trong những vụ án chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của họ. Quy định này giúp hạn chế việc xử lý hình sự bằng mọi giá, đồng thời trao cho bị hại quyền cân nhắc giữa việc yêu cầu xử lý hình sự với việc tự giải quyết hậu quả, bồi thường thiệt hại, giữ gìn quan hệ gia đình hoặc quan hệ xã hội. Đây là điểm thể hiện rõ tinh thần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân trong tố tụng hình sự.

Về thực tiễn áp dụng, khi bị hại kịp thời thể hiện yêu cầu khởi tố, cơ quan có thẩm quyền theo Điều 153 BLTTHS 2015 sẽ tiếp nhận, xem xét và quyết định theo đúng thẩm quyền. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong các vụ việc có tính chất xâm phạm trực tiếp đến danh dự, nhân phẩm, sức khỏe hoặc lợi ích cá nhân, nơi tiếng nói của bị hại là căn cứ quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng mở đầu quá trình xử lý. Ví dụ, trong tranh chấp phát sinh từ xung đột cá nhân, nếu bị hại có căn cứ cho rằng hành vi đã xâm hại nghiêm trọng quyền lợi của mình và thuộc trường hợp phải có yêu cầu, việc nộp yêu cầu đúng thời điểm giúp tránh bỏ lỡ cơ hội bảo vệ quyền lợi ngay từ giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều bị hại còn lúng túng, chậm nộp yêu cầu, hoặc thiếu tài liệu chứng minh thiệt hại. Vì vậy, để bảo vệ hiệu quả quyền lợi của mình, bị hại nên chủ động:

• gửi yêu cầu khởi tố sớm đến cơ quan có thẩm quyền;
• trình bày rõ thiệt hại, diễn biến vụ việc, người liên quan;
• lưu giữ tài liệu, tin nhắn, hình ảnh, giấy tờ y tế, chứng từ bồi thường;
• đề nghị ghi nhận đầy đủ ý kiến trong quá trình làm việc.

Nhìn chung, Điều 155 bảo vệ bị hại bằng cách trao quyền khởi động tố tụng trong những vụ án đặc thù; Điều 153 bảo đảm việc giải quyết được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, tránh tùy tiện và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (VBHN 17/2026/VBHN-VPQH) - Điều 155 về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
• Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 - Điều 153 về thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự