Điều 53. Người giám hộ đương nhiên của người mất năng lực hành vi dân sự Trường hợp không có người giám hộ theo quy định tại khoản 2 Điều 48 của Bộ luật này thì người giám hộ đương nhiên của người mất năng lực hành vi dân sự được xác định như sau: 1. Trường hợp vợ là người mất năng lực hành vi dân sự thì chồng là người giám hộ; nếu chồng là người mất năng lực hành vi dân sự thì vợ là người giám hộ. 2. Trường hợp cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự hoặc một người mất năng lực hành vi dân sự, còn người kia không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì người con cả là người giám hộ; nếu người con cả không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì người con tiếp theo có đủ điều kiện làm người giám hộ là người giám hộ. 3. Trường hợp người thành niên mất năng lực hành vi dân sự chưa có vợ, chồng, con hoặc có mà vợ, chồng, con đều không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì cha, mẹ là người giám hộ.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 53 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người giám hộ đương nhiên của người mất năng lực hành vi dân sự, áp dụng khi không có người giám hộ theo khoản 2 Điều 48 Bộ luật này (người được cá nhân, tổ chức cử hoặc chọn). Điều luật xác lập thứ tự ưu tiên theo quan hệ hôn nhân và huyết thống, gắn với trách nhiệm gia đình.
Khoản 1 xác định giữa vợ, chồng: nếu vợ mất năng lực hành vi dân sự thì chồng là người giám hộ; ngược lại, nếu chồng mất năng lực hành vi dân sự thì vợ là người giám hộ. Quan hệ hôn nhân được ưu tiên trước hết do gắn bó trực tiếp, gần gũi nhất.
Khoản 2 điều chỉnh trường hợp cha, mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự, hoặc một người mất năng lực, người kia không đủ điều kiện làm người giám hộ. Khi đó người con cả là người giám hộ; nếu con cả không đủ điều kiện thì con tiếp theo có đủ điều kiện làm người giám hộ. Điều kiện làm người giám hộ theo Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015 gồm: có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; có điều kiện bảo đảm thực hiện việc giám hộ; không phải người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị kết án nhưng chưa được xóa án tích về một trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác; không phải người bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.
Khoản 3 điều chỉnh trường hợp người thành niên mất năng lực hành vi dân sự chưa có vợ, chồng, con, hoặc có nhưng vợ, chồng, con đều không đủ điều kiện làm người giám hộ; khi đó cha, mẹ là người giám hộ.
Ví dụ: Ông A mất năng lực hành vi dân sự, có vợ là bà B đủ điều kiện. Theo khoản 1 Điều 53, bà B là người giám hộ đương nhiên của ông A. Nếu bà B cũng mất năng lực hành vi dân sự và hai người có con cả đã thành niên, đủ điều kiện, thì con cả là người giám hộ theo khoản 2 Điều 53.
Ý nghĩa. Điều 53 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập cơ chế giám hộ đương nhiên nhằm bảo đảm người mất năng lực hành vi dân sự luôn có người đại diện hợp pháp, ổn định quan hệ dân sự, hạn chế tranh chấp về tư cách đại diện. Quy định này cụ thể hóa khoản 2 Điều 48 Bộ luật Dân sự 2015 về thứ tự người giám hộ, đồng thời bảo vệ quyền nhân thân, tài sản của người được giám hộ theo Điều 58 Bộ luật Dân sự 2015.
Nguyên tắc áp dụng.
Ví dụ thực tiễn. Ông A mất năng lực hành vi dân sự, có vợ B đủ điều kiện. Theo khoản 1 Điều 53, bà B đương nhiên là người giám hộ, không cần cử. Nếu bà B cũng mất năng lực hành vi dân sự, chuyển sang khoản 2: người con cả đủ điều kiện làm giám hộ; nếu con cả không đủ điều kiện thì con tiếp theo đủ điều kiện là người giám hộ. Trường hợp người thành niên mất năng lực hành vi dân sự chưa có vợ, chồng, con thì cha, mẹ là người giám hộ theo khoản 3.
Việc xác định đúng thứ tự tại Điều 53 bảo đảm tính pháp lý của giao dịch do người giám hộ xác lập nhân danh người được giám hộ, tránh vô hiệu giao dịch do sai tư cách đại diện.
Tình huống thứ nhất. Ông A mất năng lực hành vi dân sự, có vợ là bà B đủ điều kiện làm người giám hộ. Theo khoản 1 Điều 53 Bộ luật Dân sự 2015, bà B đương nhiên là người giám hộ, không cần cử giám hộ. Lưu ý: điều kiện áp dụng đặt sau khoản 2 Điều 48 — chỉ khi không có người giám hộ theo khoản 2 Điều 48 (người được cá nhân, pháp nhân cử hoặc tổ chức giám hộ) thì mới xác định người giám hộ đương nhiên. Thực tiễn nhiều nơi bỏ qua bước này, dẫn tới xác định sai thứ tự.
Tình huống thứ ba. Người thành niên mất năng lực hành vi dân sự chưa có vợ, chồng, con; cha, mẹ còn sống và đủ điều kiện. Theo khoản 3 Điều 53, cha, mẹ là người giám hộ. Nếu cha, mẹ cũng không đủ điều kiện thì phải cử người giám hộ theo Điều 54 Bộ luật Dân sự 2015, không được suy đoán người giám hộ đương nhiên khác.
Lưu ý chung. Người giám hộ đương nhiên phát sinh địa vị pháp lý đương nhiên, không phụ thuộc quyết định cử giám hộ; tuy nhiên vẫn phải đăng ký giám hộ theo Luật Hộ tịch để bảo đảm hiệu lực đối kháng và thuận tiện thực hiện giao dịch thay người được giám hộ. Khi có tranh chấp về việc xác định người giám hộ, Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: