Điều 31. Mục đích của hình phạt Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người, pháp nhân thương mại phạm tội mà còn giáo dục họ ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới; giáo dục người, pháp nhân thương mại khác tôn trọng pháp luật, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Vị trí và tính chất
Điều 31 nằm trong Chương IV (Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự) — cụ thể tại Mục 1 Chương V về hình phạt, xác lập mục đích của hình phạt. Điều luật mang tính nguyên tắc, định hướng toàn bộ hệ thống hình phạt tại Điều 32 đến Điều 46 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).
Nội dung cốt lõi
Điều 31 xác định hình phạt có ba mục đích:
Điểm mới so với Bộ luật Hình sự 1999
Điều 31 mở rộng chủ thể: bổ sung "pháp nhân thương mại" bên cạnh "người phạm tội", phù hợp quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại tại Điều 74 đến Điều 89. Đồng thời, điều luật dùng "không chỉ nhằm trừng trị… mà còn giáo dục", khẳng định trừng trị không phải mục đích duy nhất, thể hiện chính sách nhân đạo.
Ví dụ thực tiễn
Người bị kết án tù về tội trộm cắp tài sản (Điều 173) chịu hình phạt tước tự do — yếu tố trừng trị; trong thời gian chấp hành án được giáo dục, cải tạo — yếu tố phòng ngừa riêng; bản án được tuyên công khai có tác dụng răn đe cộng đồng — yếu tố phòng ngừa chung. Tương tự, pháp nhân thương mại bị phạt tiền theo Điều 77 vừa chịu chế tài, vừa buộc điều chỉnh hoạt động, vừa cảnh báo các pháp nhân khác.
Ý nghĩa áp dụng
Điều 31 là căn cứ định hướng khi Tòa án quyết định hình phạt (Điều 50), cân nhắc tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân người phạm tội, bảo đảm hài hòa giữa trừng trị và giáo dục, phù hợp nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam.
Nội dung điều luật. Điều 31 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định hình phạt có ba mục đích: (i) trừng trị người, pháp nhân thương mại phạm tội; (ii) giáo dục họ ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới; (iii) giáo dục người, pháp nhân thương mại khác tôn trọng pháp luật, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Điều luật dùng kết cấu "không chỉ nhằm... mà còn", khẳng định trừng trị không phải mục đích duy nhất, đồng thời thể hiện tính nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam.
Phân tích. Mục đích trừng trị thể hiện qua việc tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội (Điều 32 về các hình phạt). Mục đích giáo dục, cải tạo gắn với các hình phạt không tước tự do như cải tạo không giam giữ (Điều 36), phạt tiền (Điều 35), hoặc chế định án treo. Mục đích phòng ngừa chung hướng tới toàn xã hội, răn đe người khác không phạm tội. Ba mục đích có quan hệ biện chứng, không tách rời.
Ví dụ thực tiễn. Một người bị phạt tù về tội trộm cắp tài sản (Điều 173) vừa chịu trừng trị (mất tự do), vừa được giáo dục trong trại giam, vừa tác động phòng ngừa chung. Với pháp nhân thương mại, Điều 33 quy định hình phạt gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cấm kinh doanh, cấm huy động vốn — vừa trừng trị vừa buộc pháp nhân khắc phục hậu quả.
Quy định liên quan. Điều 31 định hướng áp dụng thống nhất với các nguyên tắc tại Điều 3 (nguyên tắc xử lý), Điều 32 (các hình phạt đối với người phạm tội), Điều 33 (các hình phạt đối với pháp nhân thương mại). Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải cân nhắc cả ba mục đích, bảo đảm hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân người phạm tội và yêu cầu phòng ngừa chung.
1. Khái niệm "mục đích của hình phạt". Điều 31 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) xác định hình phạt có mục đích kép: vừa trừng trị, vừa giáo dục, ngăn ngừa. Đây là định hướng cho việc quyết định hình phạt (Điều 50), quyết định hình phạt nhẹ hơn (Điều 54), miễn, giảm hình phạt (Điều 62, 63).
2. Dấu hiệu pháp lý.
3. Ví dụ thực tiễn. A trộm cắp tài sản trị giá 5 triệu đồng (khoản 1 Điều 173). Tòa có thể áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ thay vì tù, nhằm giáo dục A tại cộng đồng, đồng thời răn đe người khác. Ngược lại, B tái phạm nguy hiểm, mức phạt nghiêm khắc hơn phản ánh mục đích trừng trị và phòng ngừa riêng.
4. Lưu ý. Trừng trị không phải mục đích duy nhất; Điều 31 đặt giáo dục, phòng ngừa ngang hàng. Khi lượng hình, Tòa phải cân bằng các mục đích này, tránh chỉ chú trọng trừng phạt.
Mục đích hình phạt (Điều 31) là nguyên tắc định hướng xuyên suốt, chi phối toàn bộ chế định hình phạt trong Bộ luật Hình sự 2015.
Liên hệ Điều 30 (Khái niệm hình phạt): Điều 30 xác định hình phạt là biện pháp cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất, do Tòa án áp dụng. Mục đích tại Điều 31 giải thích vì sao hình phạt phải do Tòa án quyết định — bảo đảm tính khách quan, công bằng khi thực hiện cả hai mục đích trừng trị và giáo dục.
Liên hệ Điều 32 (Các loại hình phạt) và Điều 36 (Cải tạo không giam giữ): Hệ thống hình phạt phân hóa từ cảnh cáo, phạt tiền đến tù có thời hạn, tù chung thân. Mục đích giáo dục thể hiện rõ ở các hình phạt không tước tự do: cải tạo không giam giữ cho phép người bị kết án lao động, học tập tại cộng đồng — vừa trừng trị vừa tạo điều kiện hoàn lương.
Liên hệ Điều 38 (Tù có thời hạn) và Điều 39 (Tù chung thân): Mục đích ngăn ngừa tái phạm được cụ thể hóa qua việc cách ly khỏi xã hội. Tuy nhiên, Điều 31 đặt giới hạn: trừng trị không phải mục đích duy nhất, nên tù chung thân vẫn có thể được giảm án theo Điều 63 (giảm mức hình phạt đã tuyên) khi người chấp hành cải tạo tốt.
Liên hệ Điều 65 (Án treo): Án treo là biểu hiện trực tiếp của mục đích giáo dục — người bị kết án không phải chấp hành hình phạt tù nhưng chịu thử thách, thể hiện tin tưởng vào khả năng tự cải tạo.
Liên hệ Điều 89 (Các biện pháp tư pháp) và Điều 90 (Giáo dục tại trường giáo dưỡng): Với người dưới 18 tuổi, mục đích giáo dục được ưu tiên hơn trừng trị, phù hợp tinh thần Điều 31.
Ví dụ thực tiễn: Người phạm tội lần đầu, thành khẩn khai báo, được hưởng tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51, Tòa án có thể áp dụng án treo thay vì tù giam — vừa đạt mục đích trừng trị (răn đe) vừa bảo đảm giáo dục, ngăn ngừa tái phạm. Ngược lại, với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, mục đích phòng ngừa chung đòi hỏi hình phạt nghiêm khắc để giáo dục người khác tôn trọng pháp luật.
Thực tiễn áp dụng. Điều 31 xác định ba mục đích: trừng trị, giáo dục cải tạo người/pháp nhân thương mại phạm tội, và phòng ngừa chung. Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải cân nhắc đồng thời cả ba, không chỉ trừng trị. Căn cứ quyết định hình phạt tại Điều 50 Bộ luật Hình sự 2015 yêu cầu xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ — chính là cụ thể hóa mục đích giáo dục và phòng ngừa của Điều 31.
Ví dụ. Người phạm tội lần đầu, thành khẩn khai báo, khắc phục hậu quả (tình tiết giảm nhẹ tại Điều 51) thường được áp dụng hình phạt nhẹ hơn, có thể cho hưởng án treo theo Điều 65 nếu đủ điều kiện. Ngược lại, tái phạm nguy hiểm (Điều 53) chịu hình phạt nghiêm khắc hơn — thể hiện mục đích trừng trị và ngăn ngừa tái phạm.
Lưu ý.
Thực tiễn xét xử cho thấy Tòa án thường viện dẫn Điều 31 gián tiếp qua Điều 50, 51, 65 khi luận giải mức hình phạt — cần bảo đảm sự hài hòa giữa ba mục đích, tránh tuyệt đối hóa một mục đích.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: