Điều 49. Điều kiện của cá nhân làm người giám hộ Cá nhân có đủ các điều kiện sau đây có thể làm người giám hộ: 1. Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. 2. Có tư cách đạo đức tốt và các điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ của người giám hộ. 3. Không phải là người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc người bị kết án nhưng chưa được xoá án tích về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác. 4. Không phải là người bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) quy định cá nhân có đủ các điều kiện sau đây có thể làm người giám hộ:
Ví dụ thực tiễn: ông A 40 tuổi, đủ năng lực hành vi dân sự, có việc làm ổn định, không có án tích, muốn nhận giám hộ cháu B (chưa thành niên, cha mẹ đều đã chết) thì đáp ứng đủ bốn điều kiện tại Điều 49. Ngược lại, ông C đã bị kết án tội cố ý gây thương tích và chưa được xóa án tích thì không thể làm người giám hộ, dù có điều kiện kinh tế.
Các điều kiện tại Điều 49 là cơ sở để xác định người giám hộ đương nhiên (Điều 52), cử người giám hộ (Điều 54) và giám sát việc giám hộ, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ.
Ý nghĩa. Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015 đặt nền tảng cho cơ chế giám hộ: chỉ cá nhân hội đủ bốn điều kiện mới được làm người giám hộ. Quy định bảo vệ người được giám hộ — thường là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự — khỏi người không đủ tư cách. Điều kiện về năng lực hành vi dân sự đầy đủ bảo đảm người giám hộ tự mình xác lập, thực hiện giao dịch vì lợi ích người được giám hộ. Điều kiện về tư cách đạo đức và điều kiện cần thiết bảo đảm việc chăm sóc, đại diện được thực chất. Điều kiện loại trừ người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích về tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản ngăn ngừa rủi ro lạm dụng. Điều kiện không bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên bảo đảm người từng xâm phạm quyền trẻ em không tiếp tục nắm quyền giám hộ.
Nguyên tắc áp dụng. Các điều kiện mang tính bắt buộc và phải được đáp ứng đồng thời; thiếu một điều kiện thì cá nhân không thể làm người giám hộ. Khi xem xét, cơ quan có thẩm quyền đánh giá toàn diện, không suy đoán. Điều kiện về năng lực hành vi dân sự xác định theo Điều 19 Bộ luật Dân sự 2015 (người từ đủ mười tám tuổi trở lên, không mất năng lực hành vi dân sự, không bị hạn chế năng lực hành vi dân sự). Điều kiện về tư cách đạo đức và điều kiện cần thiết được đánh giá trên cơ sở thực tế về nhân thân, điều kiện kinh tế, nơi cư trú, khả năng chăm sóc. Điều kiện loại trừ căn cứ vào tình trạng tố tụng hình sự và tình trạng án tích theo Điều 70, Điều 71 Bộ luật Hình sự 2015.
Ví dụ thực tiễn. Ông A có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, đạo đức tốt, đủ điều kiện chăm sóc, nhưng đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý gây thương tích — ông A không đủ điều kiện làm người giám hộ theo khoản 3 Điều 49. Ngược lại, bà B từng bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên thì không thể làm người giám hộ theo khoản 4 Điều 49, dù các điều kiện khác đã đáp ứng.
Tình huống thực tiễn. Ông A có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, kinh tế ổn định, nhận giám hộ cháu B (cha mẹ đã chết). Tuy nhiên ông A đang bị khởi tố về tội cố ý gây thương tích. Chiếu theo khoản 3 Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015, ông A không đủ điều kiện làm người giám hộ dù các điều kiện khác đáp ứng. Tương tự, người đã chấp hành xong hình phạt nhưng chưa được xóa án tích về tội cố ý xâm phạm tài sản cũng bị loại trừ.
Lưu ý khi vận dụng.
Thực tiễn áp dụng: khi nhiều người cùng đủ điều kiện, Tòa án ưu tiên lựa chọn theo thứ tự tại Điều 52 Bộ luật Dân sự 2015 (người giám hộ đương nhiên, sau đó người được cử). Cần kiểm tra đủ bốn điều kiện, không suy từ một điều kiện sang điều kiện khác.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: