Điều 42. Nghĩa vụ của người sử dụng lao động trong trường hợp thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế 1. Những trường hợp sau đây được coi là thay đổi cơ cấu, công nghệ: a) Thay đổi cơ cấu tổ chức, tổ chức lại lao động; b) Thay đổi quy trình, công nghệ, máy móc, thiết bị sản xuất, kinh doanh gắn với ngành, nghề sản xuất, kinh doanh của người sử dụng lao động; c) Thay đổi sản phẩm hoặc cơ cấu sản phẩm. 2. Những trường hợp sau đây được coi là vì lý do kinh tế: a) Khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế; b) Thực hiện chính sách, pháp luật của Nhà nước khi cơ cấu lại nền kinh tế hoặc thực hiện cam kết quốc tế. 3. Trường hợp thay đổi cơ cấu, công nghệ mà ảnh hưởng đến việc làm của nhiều người lao động thì người sử dụng lao động phải xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo quy định tại Điều 44 của Bộ luật này; trường hợp có chỗ làm việc mới thì ưu tiên đào tạo lại người lao động để tiếp tục sử dụng. 4. Trong trường hợp vì lý do kinh tế mà nhiều người lao động có nguy cơ mất việc làm, phải thôi việc thì người sử dụng lao động phải xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo quy định tại Điều 44 của Bộ luật này. 5. Trong trường hợp người sử dụng lao động không thể giải quyết được việc làm mà phải cho người lao động thôi việc thì phải trả trợ cấp mất việc làm theo quy định tại Điều 47 của Bộ luật này. 6. Việc cho thôi việc đối với người lao động theo quy định tại Điều này chỉ được tiến hành sau khi đã trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Vị trí, bố cục. Điều 42 Bộ luật Lao động 2019 quy định nghĩa vụ của người sử dụng lao động khi thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế. Điều luật gồm 6 khoản: khoản 1, 2 xác định hai nhóm căn cứ; khoản 3, 4 xác lập nghĩa vụ xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động; khoản 5 quy định trợ cấp mất việc làm; khoản 6 đặt ra trình tự trao đổi ý kiến và thông báo trước.
Hai nhóm căn cứ. Khoản 1 liệt kê ba trường hợp thay đổi cơ cấu, công nghệ: thay đổi cơ cấu tổ chức, tổ chức lại lao động; thay đổi quy trình, công nghệ, máy móc, thiết bị gắn với ngành, nghề sản xuất, kinh doanh; thay đổi sản phẩm hoặc cơ cấu sản phẩm. Khoản 2 xác định hai trường hợp vì lý do kinh tế: khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế; thực hiện chính sách, pháp luật của Nhà nước khi cơ cấu lại nền kinh tế hoặc thực hiện cam kết quốc tế. Đây là các căn cứ đóng, người sử dụng lao động không được viện dẫn lý do khác ngoài danh mục này.
Nghĩa vụ kép. Khi thay đổi cơ cấu, công nghệ ảnh hưởng đến việc làm của nhiều người lao động, người sử dụng lao động phải xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo Điều 44; nếu có chỗ làm việc mới thì ưu tiên đào tạo lại để tiếp tục sử dụng (khoản 3). Tương tự, vì lý do kinh tế mà nhiều người lao động có nguy cơ mất việc làm, phải thôi việc thì cũng phải xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động (khoản 4).
Hệ quả tài chính và trình tự. Không thể giải quyết việc làm mà phải cho thôi việc thì phải trả trợ cấp mất việc làm theo Điều 47 (khoản 5). Việc cho thôi việc chỉ được tiến hành sau khi trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (nơi có tổ chức mà người lao động là thành viên) và thông báo trước 30 ngày cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cho người lao động (khoản 6).
Ví dụ thực tiễn. Doanh nghiệp dệt may đầu tư dây chuyền tự động thay thế 40% lao động thủ công — thuộc điểm b khoản 1. Doanh nghiệp phải xây dựng phương án sử dụng lao động theo Điều 44, ưu tiên đào tạo lại công nhân vận hành máy mới; nếu buộc cho thôi việc thì trả trợ cấp mất việc làm theo Điều 47, trao đổi với công đoàn cơ sở và thông báo trước 30 ngày cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và người lao động.
1. Phạm vi điều chỉnh. Điều 42 Bộ luật Lao động 2019 xác lập nghĩa vụ của người sử dụng lao động khi thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế. Điều luật vừa định nghĩa các trường hợp, vừa quy định trình tự, thủ tục và hệ quả pháp lý đối với người lao động bị ảnh hưởng.
2. Các trường hợp được coi là thay đổi cơ cấu, công nghệ (khoản 1). Gồm: (a) thay đổi cơ cấu tổ chức, tổ chức lại lao động; (b) thay đổi quy trình, công nghệ, máy móc, thiết bị sản xuất, kinh doanh gắn với ngành, nghề của người sử dụng lao động; (c) thay đổi sản phẩm hoặc cơ cấu sản phẩm. Ví dụ: doanh nghiệp dệt may thay dây chuyền may thủ công bằng dây chuyền tự động thuộc điểm (b); sáp nhập phòng ban, tinh gọn bộ máy thuộc điểm (a).
3. Các trường hợp vì lý do kinh tế (khoản 2). Gồm: (a) khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế; (b) thực hiện chính sách, pháp luật của Nhà nước khi cơ cấu lại nền kinh tế hoặc thực hiện cam kết quốc tế. Đây là căn cứ khách quan, không phụ thuộc ý chí chủ quan của người sử dụng lao động.
4. Nghĩa vụ xây dựng phương án sử dụng lao động (khoản 3, khoản 4). Khi thay đổi cơ cấu, công nghệ ảnh hưởng việc làm của nhiều người lao động, hoặc vì lý do kinh tế khiến nhiều người lao động có nguy cơ mất việc, người sử dụng lao động phải xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật này. Khoản 3 còn buộc ưu tiên đào tạo lại người lao động nếu có chỗ làm việc mới.
5. Nghĩa vụ trả trợ cấp mất việc làm (khoản 5). Khi không thể giải quyết việc làm mà phải cho thôi việc, người sử dụng lao động phải trả trợ cấp mất việc làm theo Điều 47 Bộ luật này.
6. Trình tự, thủ tục (khoản 6). Việc cho thôi việc chỉ được tiến hành sau khi trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (nơi có tổ chức mà người lao động là thành viên) và thông báo trước 30 ngày cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cho người lao động. Đây là điều kiện bắt buộc về trình tự, vi phạm có thể dẫn đến quyết định cho thôi việc bị vô hiệu.
Khái niệm "thay đổi cơ cấu, công nghệ". Khoản 1 Điều 42 Bộ luật Lao động 2019 liệt kê ba nhóm: thay đổi cơ cấu tổ chức, tổ chức lại lao động; thay đổi quy trình, công nghệ, máy móc, thiết bị gắn với ngành, nghề sản xuất, kinh doanh; thay đổi sản phẩm hoặc cơ cấu sản phẩm. Đây là khái niệm mở, gắn với hoạt động quản trị nội bộ của người sử dụng lao động. Ví dụ: doanh nghiệp dệt may thay dây chuyền may thủ công bằng dây chuyền tự động, giảm 40% nhân công trực tiếp — thuộc điểm b khoản 1.
Khái niệm "vì lý do kinh tế". Khoản 2 giới hạn hai trường hợp: khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế; thực hiện chính sách, pháp luật của Nhà nước khi cơ cấu lại nền kinh tế hoặc thực hiện cam kết quốc tế. Khác với khoản 1, đây là căn cứ khách quan, ngoài ý chí chủ quan của người sử dụng lao động. Ví dụ: doanh nghiệp buộc thu hẹp sản xuất do thực hiện cam kết cắt giảm khí thải theo điều ước quốc tế.
Nghĩa vụ pháp lý của người sử dụng lao động. Thứ nhất, nghĩa vụ xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo Điều 44 khi thay đổi cơ cấu, công nghệ ảnh hưởng đến việc làm của nhiều người lao động (khoản 3) hoặc khi vì lý do kinh tế mà nhiều người lao động có nguy cơ mất việc (khoản 4). Thứ hai, nghĩa vụ ưu tiên đào tạo lại người lao động để tiếp tục sử dụng nếu có chỗ làm việc mới (khoản 3). Thứ ba, nghĩa vụ trả trợ cấp mất việc làm theo Điều 47 khi không thể giải quyết được việc làm (khoản 5). Thứ tư, nghĩa vụ trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở và thông báo trước 30 ngày cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cho người lao động (khoản 6).
Quyền của người lao động. Người lao động có quyền được biết lý do, được tham gia ý kiến thông qua tổ chức đại diện, được ưu tiên đào tạo lại, được hưởng trợ cấp mất việc làm và được thông báo trước 30 ngày. Việc cho thôi việc tiến hành trước thời hạn thông báo hoặc không trao đổi với tổ chức đại diện là trái khoản 6, làm phát sinh tranh chấp lao động và trách nhiệm bồi thường của người sử dụng lao động.
Liên hệ Điều 44 — Phương án sử dụng lao động. Khoản 3 và khoản 4 Điều 42 dẫn chiếu trực tiếp Điều 44. Đây là nghĩa vụ kép: xây dựng phương án và thực hiện. Điều 44 buộc phương án có nội dung cụ thể: danh sách, số lượng lao động tiếp tục sử dụng, đào tạo lại, chuyển sang làm việc không trọn thời gian, nghỉ hưu, chấm dứt hợp đồng; biện pháp và nguồn tài chính bảo đảm. Phương án phải được thông qua ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở. Thiếu phương án, việc cho thôi việc vô hiệu về trình tự.
Liên hệ Điều 47 — Trợ cấp mất việc làm. Khoản 5 Điều 42 xác lập hệ quả tài chính khi không thể bố trí việc làm. Điều 47 quy định mức: mỗi năm làm việc trả 01 tháng tiền lương, ít nhất bằng 02 tháng tiền lương. Ví dụ: người lao động làm 12 năm, tiền lương bình quân 6 tháng liền kề trước khi mất việc là 10 triệu đồng → trợ cấp 120 triệu đồng. Điều 42 chỉ phát sinh nghĩa vụ trả khi đã thực hiện đầy đủ Điều 44 mà vẫn không giải quyết được việc làm.
Liên hệ Điều 34 và Điều 36 — Căn cứ chấm dứt và nghĩa vụ báo trước. Cho thôi việc theo Điều 42 là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động quy định tại khoản 11 Điều 34. Khác với đơn phương chấm dứt theo Điều 36, Điều 42 không đòi hỏi lý do chính đáng riêng mà dựa trên các căn cứ tại khoản 1, khoản 2; thời hạn báo trước 30 ngày tại khoản 6 thay thế cơ chế Điều 36.
Liên hệ Điều 45 — Thông báo chấm dứt. Người sử dụng lao động phải thông báo bằng văn bản, nêu rõ lý do thôi việc thuộc trường hợp thay đổi cơ cấu, công nghệ hay lý do kinh tế. Thông báo sai căn cứ dẫn đến tranh chấp về tính hợp pháp.
Liên hệ Điều 48 — Trách nhiệm khi chấm dứt. Trong 14 ngày làm việc phải thanh toán đầy đủ các khoản; hoàn trả giấy tờ, hồ sơ. Chậm trễ phát sinh thêm lãi.
Liên hệ Điều 41 — Đơn phương chấm dứt trái pháp luật. Cho thôi việc không đúng trình tự Điều 42, Điều 44 bị coi là trái pháp luật; hệ quả theo Điều 41: nhận lại, trả lương, bảo hiểm, ít nhất 02 tháng tiền lương, cộng bồi thường theo thỏa ước hoặc luật.
Liên hệ Điều 188 — Đối thoại tại nơi làm việc. Nghĩa vụ trao đổi ý kiến tại khoản 6 Điều 42 vận hành qua cơ chế đối thoại, bảo đảm quyền tham gia của tổ chức đại diện người lao động.
Thực tiễn áp dụng và lưu ý
Thực tiễn cho thấy tranh chấp phát sinh chủ yếu ở khâu xác định căn cứ và trình tự. Người sử dụng lao động thường viện dẫn "thay đổi cơ cấu tổ chức" theo điểm a khoản 1 Điều 42 để tái cấu trúc nhân sự, nhưng nếu không chứng minh được sự thay đổi thực chất về tổ chức, quy trình hay sản phẩm thì việc cho thôi việc bị coi là trái pháp luật. Tương tự, viện dẫn "suy thoái kinh tế" theo điểm a khoản 2 Điều 42 đòi hỏi căn cứ khách quan, không thể chỉ dựa vào kết quả kinh doanh giảm.
Ví dụ: doanh nghiệp dệt may thay dây chuyền tự động, cắt giảm 40 lao động. Đây là thay đổi công nghệ theo điểm b khoản 1 Điều 42, kéo theo nghĩa vụ xây dựng phương án sử dụng lao động theo Điều 44 (khoản 3 Điều 42). Nếu có vị trí mới, phải ưu tiên đào tạo lại để tiếp tục sử dụng. Chỉ khi không giải quyết được việc làm mới được cho thôi việc và phải trả trợ cấp mất việc làm theo Điều 47 (khoản 5 Điều 42).
Lưu ý quan trọng về trình tự tại khoản 6 Điều 42: việc cho thôi việc chỉ được tiến hành sau khi trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (nơi có tổ chức mà người lao động là thành viên) và thông báo trước 30 ngày cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cho người lao động. Đây là hai điều kiện độc lập, thiếu một trong hai đều dẫn đến việc cho thôi việc không hợp pháp.
Về thời điểm, cần phân biệt: thông báo 30 ngày áp dụng cho việc cho thôi việc, không thay thế nghĩa vụ xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động. Doanh nghiệp nên lưu đầy đủ hồ sơ chứng minh căn cứ, biên bản trao đổi với tổ chức đại diện người lao động và văn bản thông báo để hạn chế rủi ro pháp lý.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: