Điều 26. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên Người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này không áp dụng đối với các trường hợp quy định tại khoản 2
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Khái quát Điều 26 Bộ luật Hình sự 2015
Điều 26 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định về thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên — một trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Điều luật xác lập ba nội dung cốt lõi: (i) căn cứ miễn trách nhiệm hình sự cho người thi hành mệnh lệnh; (ii) chuyển trách nhiệm hình sự sang người ra mệnh lệnh; (iii) giới hạn phạm vi áp dụng.
Thứ nhất, điều kiện loại trừ trách nhiệm hình sự. Người thực hiện hành vi gây thiệt hại không phải chịu trách nhiệm hình sự khi hội đủ các điều kiện: hành vi được thực hiện trong lực lượng vũ trang nhân dân; nhằm thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; người thi hành đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh; và người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành. Đây là sự cụ thể hóa nguyên tắc kỷ luật quân đội, bảo đảm người thi hành không phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi khi đã tuân thủ trình tự báo cáo.
Thứ hai, trách nhiệm của người ra mệnh lệnh. Khi thỏa mãn các điều kiện trên, người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này bảo đảm nguyên tắc chịu trách nhiệm cá nhân, đồng thời ngăn ngừa việc lạm dụng quyền chỉ huy để trốn tránh trách nhiệm.
Thứ ba, giới hạn áp dụng. Điều 26 loại trừ áp dụng đối với các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 421 (tội chống loài người), khoản 2 Điều 422 (tội phạm chiến tranh) và khoản 2 Điều 423 (tội tuyển mộ, huấn luyện, sử dụng lính đánh thuê). Đây là các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm nghiêm trọng luật nhân đạo quốc tế, nên mệnh lệnh cấp trên không thể biện minh.
Ví dụ thực tiễn. Một sĩ quan chỉ huy ra lệnh cho cấp dưới thực hiện hành vi gây thiệt hại trong nhiệm vụ quốc phòng. Cấp dưới đã báo cáo đầy đủ về tính trái pháp luật của mệnh lệnh nhưng người chỉ huy vẫn yêu cầu chấp hành. Trường hợp này, cấp dưới không phải chịu trách nhiệm hình sự; người chỉ huy phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật.
Điều 26 thể hiện sự cân bằng giữa kỷ luật chỉ huy và trách nhiệm cá nhân, phù hợp với nguyên tắc của pháp luật hình sự Việt Nam và luật nhân đạo quốc tế.
Nội dung điều luật. Điều 26 Bộ luật Hình sự 2015 xác lập căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự cho người thi hành mệnh lệnh. Điều kiện áp dụng gồm bốn yếu tố: (i) hành vi gây thiệt hại xảy ra trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên; (ii) chủ thể và người ra mệnh lệnh thuộc lực lượng vũ trang nhân dân; (iii) mệnh lệnh nhằm thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; (iv) người thi hành đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người này vẫn yêu cầu chấp hành. Đáp ứng đủ các điều kiện trên, người thi hành không phải chịu trách nhiệm hình sự; trách nhiệm chuyển sang người ra mệnh lệnh.
Giới hạn loại trừ. Khoản cuối Điều 26 loại trừ áp dụng đối với các trường hợp tại khoản 2 Điều 421 (tội chống loài người), khoản 2 Điều 422 (tội phạm chiến tranh) và khoản 2 Điều 423 (tội tuyển mộ, huấn luyện lính đánh thuê, làm lính đánh thuê). Đây là các tội đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm nghiêm trọng nhân quyền, nên mệnh lệnh cấp trên không thể biện minh.
Phân tích. Cơ chế tại Điều 26 phản ánh nguyên tắc kỷ luật quân đội gắn với trách nhiệm cá nhân: người thi hành chỉ được "miễn" khi đã phản đối bằng thủ tục báo cáo, tức đã nỗ lực ngăn chặn hành vi trái pháp luật. Nếu người thi hành biết rõ mệnh lệnh trái pháp luật nhưng không báo cáo, hoặc tự ý thực hiện ngoài phạm vi mệnh lệnh, thì không được loại trừ trách nhiệm.
Ví dụ thực tiễn. Chỉ huy đơn vị ra lệnh nổ súng vào mục tiêu trong khu vực dân sự. Chiến sĩ nhận thấy nguy cơ gây thiệt hại cho dân thường, đã báo cáo và đề nghị xác minh lại, nhưng chỉ huy vẫn yêu cầu chấp hành. Chiến sĩ thi hành, gây thiệt hại. Theo Điều 26, chiến sĩ không phải chịu trách nhiệm hình sự; người chỉ huy phải chịu trách nhiệm về hậu quả.
Điều 26 nằm trong Chương III (các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự), có hiệu lực áp dụng theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội quy định tại Điều 2 Bộ luật này.
Khái niệm mệnh lệnh. Mệnh lệnh là yêu cầu bằng lời hoặc văn bản của người chỉ huy, cấp trên buộc cấp dưới thực hiện một hành vi nhất định nhân danh nhiệm vụ. Điều 26 chỉ điều chỉnh mệnh lệnh trong lực lượng vũ trang nhân dân, phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Mệnh lệnh dân sự, hành chính ngoài phạm vi này không thuộc đối tượng điều chỉnh.
Chủ thể. Người thực hiện hành vi gây thiệt hại phải là cấp dưới trong lực lượng vũ trang, nhận mệnh lệnh từ người chỉ huy hoặc cấp trên có thẩm quyền. Người ra mệnh lệnh phải có quyền chỉ huy theo cấp bậc, chức vụ.
Dấu hiệu về mặt khách quan. Hành vi gây thiệt hại xảy ra trong khi thi hành mệnh lệnh để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Thiệt hại có thể về tính mạng, sức khỏe, tài sản. Điều kiện loại trừ trách nhiệm hình sự: người thi hành đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh về tính trái pháp luật hoặc hậu quả của mệnh lệnh, nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành. Thiếu một trong hai điều kiện — báo cáo đầy đủ hoặc bị cấp trên vẫn buộc thực hiện — thì không được miễn trách nhiệm.
Dấu hiệu về mặt chủ quan. Người thi hành không có lỗi cố ý vượt quá phạm vi mệnh lệnh; họ buộc phải tuân thủ kỷ luật quân đội. Trách nhiệm hình sự chuyển sang người ra mệnh lệnh.
Giới hạn loại trừ. Khoản cuối Điều 26 loại trừ áp dụng đối với khoản 2 Điều 421 (tội chống loài người), khoản 2 Điều 422 (tội phạm trong lĩnh vực y tế, dược phẩm, thực phẩm), khoản 2 Điều 423 (tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược). Đây là các tội đặc biệt nghiêm trọng, mệnh lệnh không thể biện minh.
Ví dụ. Chỉ huy ra lệnh nổ súng vào mục tiêu dân sự; cấp dưới báo cáo mục tiêu là dân sự, chỉ huy vẫn buộc thực hiện. Cấp dưới không phải chịu trách nhiệm hình sự; chỉ huy chịu trách nhiệm. Ngược lại, nếu cấp dưới không báo cáo mà tự thi hành, họ phải chịu trách nhiệm.
Liên hệ Điều 421, 422, 423 — giới hạn loại trừ. Điều 26 loại trừ trách nhiệm cho người thi hành, nhưng khoản 2 Điều 421 (tội chống mệnh lệnh), khoản 2 Điều 422 (tội không chấp hành mệnh lệnh), khoản 2 Điều 423 (tội cố ý làm trái mệnh lệnh) là ngoại lệ. Nghĩa là: nếu mệnh lệnh rơi đúng vào các khoản 2 này, người thi hành vẫn chịu trách nhiệm, không được miễn. Đây là giới hạn cứng, không thể viện dẫn Điều 26 để thoát.
Liên hệ Điều 20 — loại trừ trách nhiệm do phòng vệ chính đáng. Điều 26 là căn cứ loại trừ độc lập, không phải nhánh của phòng vệ chính đáng. Khác biệt: phòng vệ chính đáng chống lại hành vi xâm hại trái pháp luật; Điều 26 là tuân thủ mệnh lệnh hợp pháp trong khuôn khổ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Không lẫn hai cơ sở.
Liên hệ Điều 27 — vượt quá giới hạn. Người thi hành chỉ được miễn khi đã báo cáo đầy đủ quy trình và người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu. Nếu tự ý vượt phạm vi mệnh lệnh, gây thiệt hại ngoài yêu cầu, thì không thuộc Điều 26; có thể bị xét theo tội danh tương ứng.
Liên hệ nguyên tắc lỗi — Điều 8. Người thi hành không có lỗi vì bị ràng buộc bởi mệnh lệnh cấp trên sau khi đã báo cáo. Trách nhiệm chuyển sang người ra mệnh lệnh — phù hợp nguyên tắc chỉ xử lý người có lỗi.
Ví dụ thực tiễn. Chỉ huy ra lệnh nổ súng vào mục tiêu trong khu vực an ninh. Chiến sĩ phát hiện có dân thường, báo cáo chỉ huy; chỉ huy vẫn yêu cầu thực hiện. Chiến sĩ thi hành, gây thiệt hại. Theo Điều 26, chiến sĩ không chịu trách nhiệm hình sự; chỉ huy chịu. Ngược lại, nếu mệnh lệnh thuộc khoản 2 Điều 421, 422, 423, chiến sĩ vẫn bị xét trách nhiệm.
Phạm vi hẹp. Điều 26 chỉ áp dụng cho người thi hành mệnh lệnh trong lực lượng vũ trang nhân dân, nhằm thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Người ngoài lực lượng vũ trang, hoặc hành vi ngoài phạm vi nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, không được loại trừ trách nhiệm hình sự theo điều này.
Điều kiện loại trừ. Người thi hành phải đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh, nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành. Thiếu bước báo cáo, không được loại trừ. Khi đủ điều kiện, người thi hành không phải chịu trách nhiệm hình sự; người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự.
Ngoại lệ. Không áp dụng cho các trường hợp tại khoản 2 Điều 421 (tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược), khoản 2 Điều 422 (tội chống loài người) và khoản 2 Điều 423 (tội phạm chiến tranh). Đây là các hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật quốc tế; người thi hành vẫn phải chịu trách nhiệm.
Ví dụ thực tiễn. Chỉ huy ra lệnh nổ súng vào mục tiêu trong tình huống khẩn cấp. Người thi hành nhận thấy mục tiêu có thể là dân sự, đã báo cáo và đề nghị xác minh lại; chỉ huy vẫn yêu cầu chấp hành. Nếu đủ căn cứ, người thi hành được loại trừ trách nhiệm theo Điều 26, còn người ra mệnh lệnh bị truy cứu. Ngược lại, nếu người thi hành không báo cáo mà tự ý thực hiện, không được loại trừ.
Lưu ý. Cần phân biệt rõ ranh giới giữa thi hành mệnh lệnh hợp pháp và hành vi phạm tội; mệnh lệnh rõ ràng trái pháp luật không đương nhiên miễn trách nhiệm. Việc xác định "đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo" phụ thuộc quy định, quy chế của lực lượng vũ trang và tài liệu, chứng cứ chứng minh. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ nội dung mệnh lệnh, trình tự báo cáo và phản hồi của người ra mệnh lệnh để áp dụng đúng Điều 26.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: