Điều 47. Người được giám hộ 1. Người được giám hộ bao gồm: a) Người chưa thành niên không còn cha, mẹ hoặc không xác định được cha, mẹ; b) Người chưa thành niên có cha, mẹ nhưng cha, mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự; cha, mẹ đều có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; cha, mẹ đều bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; cha, mẹ đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con; cha, mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ; c) Người mất năng lực hành vi dân sự; d) Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. 2. Một người chỉ có thể được một người giám hộ, trừ trường hợp cha, mẹ cùng giám hộ cho con hoặc ông, bà cùng giám hộ cho cháu.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Khoản 1 Điều 47 xác định bốn nhóm người được giám hộ. Nhóm thứ nhất (điểm a) là người chưa thành niên không còn cha, mẹ hoặc không xác định được cha, mẹ. Nhóm thứ hai (điểm b) là người chưa thành niên còn cha, mẹ nhưng rơi vào các trường hợp: cha, mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự; đều có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; đều bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con; hoặc đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ. Nhóm thứ ba (điểm c) là người mất năng lực hành vi dân sự. Nhóm thứ tư (điểm d) là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
Điểm b thể hiện rõ tính nhân đạo: chỉ cần cha hoặc mẹ còn đủ điều kiện chăm sóc thì chưa đặt vấn đề giám hộ. Trường hợp cha, mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con, pháp luật yêu cầu có thêm điều kiện "có yêu cầu người giám hộ" — bảo đảm tôn trọng quyền tự định đoạt của gia đình.
Khoản 2 Điều 47 quy định nguyên tắc một người chỉ có thể được một người giám hộ, nhằm bảo đảm tính thống nhất, tránh xung đột trong quản lý tài sản và chăm sóc người được giám hộ. Hai ngoại lệ: cha, mẹ cùng giám hộ cho con; ông, bà cùng giám hộ cho cháu. Ví dụ: vợ chồng đều bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, con chưa thành niên cần người giám hộ; nếu chỉ một người đứng ra giám hộ thì thỏa mãn khoản 2. Ngược lại, cha mẹ cùng giám hộ cho con đang hưởng quyền thừa kế là ngoại lệ được phép.
Việc xác định đúng nhóm người được giám hộ tại Điều 47 là tiền đề áp dụng các điều tiếp theo về người giám hộ đương nhiên (Điều 52), cử giám hộ (Điều 54) và giám sát việc giám hộ (Điều 58) Bộ luật Dân sự 2015.
Ý nghĩa. Điều 47 xác định phạm vi chủ thể cần giám hộ, làm cơ sở cho việc cử, xác lập giám hộ theo Điều 48 và các điều tiếp theo. Quy định bảo vệ nhóm yếu thế — người chưa thành niên mất chỗ dựa, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi — bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của họ được người khác đại diện, chăm sóc.
Nguyên tắc áp dụng.
Ví dụ thực tiễn. Trẻ chưa thành niên có cha mẹ đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con — thuộc điểm b khoản 1, cần xác lập giám hộ. Ngược lại, trẻ còn cha mẹ đủ năng lực, có điều kiện chăm sóc thì không thuộc diện người được giám hộ. Trường hợp cha, mẹ cùng giám hộ cho con là ngoại lệ hợp pháp của nguyên tắc một người — một người giám hộ tại khoản 2.
Tình huống 1. Trẻ chưa thành niên còn cha mẹ nhưng cha mẹ đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con. Theo điểm b khoản 1 Điều 47, trẻ thuộc diện được giám hộ. Cần xác định người giám hộ đương nhiên theo thứ tự Điều 52; nếu không có, cử giám hộ theo Điều 54. Lưu ý: chỉ cần một bên cha hoặc mẹ còn đủ điều kiện chăm sóc thì không phát sinh giám hộ — điều kiện "đều" phải được xác minh bằng bản án/quyết định có hiệu lực.
Tình huống 2. Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (điểm d khoản 1 Điều 47). Đây là điểm mới so với Bộ luật Dân sự 2005. Căn cứ xác lập là quyết định của Tòa án theo Điều 23 Bộ luật Dân sự 2015 và thủ tục tại Bộ luật Tố tụng dân sự; không thể tự suy đoán từ biểu hiện bên ngoài. Người giám hộ được xác lập theo Điều 48, phạm vi giám hộ theo Điều 58.
Tình huống 3. Cha, mẹ đều không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ. Hai điều kiện phải đồng thời: hoàn cảnh khách quan (đi làm xa, bệnh tật, kinh tế) cộng với yêu cầu bằng văn bản. Thiếu yêu cầu, không đương nhiên phát sinh giám hộ; cơ quan chức năng vẫn có thể can thiệp theo pháp luật về trẻ em nhưng không thay thế chế định giám hộ dân sự.
Lưu ý chung. Khoản 2 Điều 47 giới hạn một người được một người giám hộ, trừ hai trường hợp: cha, mẹ cùng giám hộ cho con; ông, bà cùng giám hộ cho cháu. Khi vận dụng cần: (i) xác định đúng nhóm đối tượng theo khoản 1; (ii) kiểm tra điều kiện năng lực hành vi dân sự của người giám hộ theo Điều 49; (iii) bảo đảm nguyên tắc vì lợi ích của người được giám hộ tại Điều 46. Sai sót thường gặp: nhầm giữa "không xác định được cha, mẹ" với "không biết cha, mẹ" khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền; bỏ qua yêu cầu bằng văn bản của cha, mẹ trong trường hợp điểm b.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: