Điều 25. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm. Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Vị trí và bản chất quy phạm. Điều 25 nằm trong Chương IV Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) — chương quy định về cơ sở của trách nhiệm hình sự, loại trừ tính chất tội phạm của hành vi. Điều luật không cấu thành một tội danh cụ thể mà xác lập trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro phát sinh từ hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ.
Hai nhánh quy phạm. Khoản 1 xác định: hành vi gây thiệt hại trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới không phải là tội phạm nếu chủ thể đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Khoản 2 là mệnh đề đối lập: không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Cấu trúc này cho thấy điều luật vận hành theo cơ chế "an toàn khi tuân thủ — truy cứu khi vi phạm", lấy tính chuẩn mực của quy trình làm thước đo thay cho kết quả thiệt hại đơn thuần.
Điều kiện áp dụng. Ba yếu tố phải hội đủ: (i) hành vi xảy ra trong khi thực hiện hoạt động khoa học — công nghệ; (ii) có thiệt hại thực tế; (iii) chủ thể đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và biện pháp phòng ngừa. Thiếu yếu tố (iii), khoản 2 được kích hoạt. Trách nhiệm hình sự khi đó không tự động phát sinh mà phải đối chiếu với cấu thành tội phạm tương ứng — ví dụ tội vô ý làm chết người (Điều 128), tội vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản (Điều 180).
Ví dụ thực tiễn. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm vắc-xin tuân thủ đúng phác đồ, quy trình kiểm nghiệm, đầy đủ biện pháp theo dõi; một tình nguyện viên tử vong do phản ứng bất thường ngoài dự liệu — hành vi thuộc khoản 1, không cấu thành tội phạm. Ngược lại, nếu bỏ qua bước sàng lọc chống chỉ định theo quy định, hậu quả chết người xảy ra — khoản 2 áp dụng, phải xem xét trách nhiệm hình sự về tội vô ý làm chết người.
Ý nghĩa. Điều 25 tạo hành lang pháp lý khuyến khích đổi mới sáng tạo, đồng thời giữ nguyên kỷ luật tuân thủ quy trình — ranh giới giữa "rủi ro được chấp nhận" và "tội phạm" nằm ở chính mức độ tuân thủ quy phạm.
Cơ sở pháp lý: Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).
Nội dung điều luật. Điều 25 quy định hai mặt của một chế định:
Điều kiện loại trừ. Ba cấu kiện tích lũy: (i) hoạt động thuộc phạm vi nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới; (ii) tuân thủ đúng quy trình, quy phạm; (iii) áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Thiếu một cấu kiện, miễn trừ không phát sinh.
Ví dụ thực tiễn. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm vắc-xin đúng phác đồ đã phê duyệt, có hội đồng đạo đức, đủ biện pháp an toàn; một tình nguyện viên phản ứng nặng, thiệt hại xảy ra — không cấu thành tội phạm (Điều 25). Ngược lại, bỏ qua bước sàng lọc bắt buộc, không trang bị bảo hộ, hậu quả chết người — có thể bị truy cứu về tội vô ý làm chết người (Điều 128) hoặc tội vi phạm quy định về an toàn lao động, vệ sinh lao động (Điều 295).
Quan hệ với các điều luật khác. Điều 25 là chế định loại trừ riêng, bổ sung cho Điều 20 (sự kiện bất ngờ), Điều 21 (tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự), Điều 22 (phòng vệ chính đáng), Điều 23 (tình thế cấp thiết), Điều 24 (rủi ro trong thi hành công vụ). Khác Điều 24, Điều 25 gắn với hoạt động khoa học — lĩnh vực hàm chứa rủi ro nội tại, do đó pháp luật khuyến khích đổi mới bằng cách dịch chuyển trách nhiệm sang khâu tuân thủ quy trình.
Hệ quả. Trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi có lỗi ở khâu quy trình, quy phạm hoặc biện pháp phòng ngừa. Điều này đòi hỏi chủ thể phải lưu trữ đầy đủ hồ sơ, nhật ký thử nghiệm, biên bản đánh giá an toàn — chứng cứ chứng minh tuân thủ.
1. Khái niệm "rủi ro" trong Điều 25. Rủi ro là khả năng gây thiệt hại ngoài ý muốn phát sinh tất yếu từ hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới. Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) loại trừ trách nhiệm hình sự khi thiệt hại xảy ra dù chủ thể đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Đây là trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi, không phải loại trừ năng lực trách nhiệm hình sự.
2. Dấu hiệu về hành vi. Hành vi gây thiệt hại phải xuất phát từ chính hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới — tức hoạt động có tính mạo hiểm, chưa được kiểm chứng đầy đủ. Thiệt hại có thể về tính mạng, sức khỏe, tài sản, môi trường. Điều luật không giới hạn loại thiệt hại, nhưng thiệt hại phải có quan hệ nhân quả với hoạt động đó.
3. Dấu hiệu về mặt chủ quan và điều kiện loại trừ. Điều 25 xác lập hai điều kiện tích cực để không phải là tội phạm: (i) tuân thủ đúng quy trình, quy phạm; (ii) áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Đây là chuẩn khách quan, đánh giá theo quy định chuyên ngành và thông lệ kỹ thuật tại thời điểm thực hiện. Lỗi ở đây được hiểu là lỗi vô ý do cẩu thả hoặc quá tự tin nếu vi phạm chuẩn trên.
4. Ví dụ thực tiễn. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm vắc-xin tuân thủ đúng phác đồ, hội đồng đạo đức phê duyệt, đầy đủ biện pháp theo dõi; một tình nguyện viên phản ứng nặng — không cấu thành tội phạm theo Điều 25. Ngược lại, bỏ qua bước sàng lọc chống chỉ định theo quy định, gây tử vong — vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự (có thể về tội vô ý làm chết người theo Điều 128 Bộ luật Hình sự 2015).
5. Hệ quả pháp lý. Khi đủ điều kiện Điều 25, hành vi không bị coi là tội phạm; trách nhiệm dân sự, hành chính (nếu có) vẫn có thể được xem xét theo pháp luật chuyên ngành. Nghĩa vụ chứng minh thuộc về chủ thể thực hiện hoạt động.
Điều 25 là quy phạm loại trừ trách nhiệm hình sự, vận hành như "cửa ngõ" lọc tính chất phạm tội trước khi áp dụng các tội danh cụ thể. Khi hành vi gây thiệt hại hội đủ điều kiện tại Điều 25 (tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa) thì không cấu thành tội phạm, dù thiệt hại có xảy ra.
Liên hệ Điều 8 (khái niệm tội phạm) và Điều 11 (căn cứ trách nhiệm hình sự). Tội phạm phải là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, xâm phạm quan hệ được luật hình sự bảo vệ. Hành vi đã tuân thủ đầy đủ quy trình tại Điều 25 thiếu yếu tố lỗi và tính trái pháp luật hình sự, nên không thỏa mãn định nghĩa tội phạm tại Điều 8, loại trừ căn cứ truy cứu tại Điều 11.
Liên hệ nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe (Chương XIV). Điều 25 thường được viện dẫn trong các vụ tai nạn lao động, sự cố y khoa, thử nghiệm lâm sàng. Nếu chủ thể tuân thủ quy trình, thiệt hại về tính mạng, sức khỏe xảy ra thì không cấu thành Điều 128 (vô ý làm chết người) hay Điều 129 (vô ý gây thương tích). Ngược lại, nếu không áp dụng đúng quy trình, không đủ biện pháp phòng ngừa mà gây chết người, có thể bị truy cứu theo Điều 128; gây thương tích theo Điều 129.
Liên hệ Điều 20 (loại trừ trách nhiệm hình sự do rủi ro). Điều 25 là biểu hiện cụ thể của nguyên tắc chung tại Điều 20: rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học là rủi ro được phép, không phải tội phạm khi đã thực hiện đầy đủ biện pháp cần thiết.
Ví dụ thực tiễn: Bác sĩ thử nghiệm phác đồ mới, tuân thủ đúng quy trình, hội đồng đạo đức phê duyệt, bệnh nhân ký cam kết, nhưng bệnh nhân tử vong do phản ứng không lường trước. Áp dụng Điều 25, không truy cứu Điều 128. Nếu bác sĩ bỏ qua bước sàng lọc chống chỉ định, gây tử vong, có thể bị truy cứu Điều 128 do không áp dụng đúng quy trình.
Như vậy, Điều 25 vừa là rào cản bảo vệ người nghiên cứu, vừa là giới hạn trách nhiệm khi họ buông lỏng quy trình, chi phối trực tiếp việc định tội theo các điều luật cụ thể.
Thực tiễn áp dụng
Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) loại trừ trách nhiệm hình sự khi chủ thể gây thiệt hại nhưng đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Đây là căn cứ loại trừ xuất phát từ rủi ro khách quan của hoạt động khoa học — lĩnh vực mà kết quả không thể lường trước tuyệt đối.
Thực tiễn cho thấy điều luật ít được viện dẫn trực tiếp, do khó xác định ranh giới giữa "tuân thủ đúng" và "không tuân thủ đúng". Ví dụ: một nhóm nghiên cứu thử nghiệm vắc-xin, tuân thủ quy trình kiểm nghiệm, có hội đồng đạo đức phê duyệt, nhưng xảy ra phản ứng nghiêm trọng ở người tham gia — thiệt hại không cấu thành tội phạm. Ngược lại, nếu bỏ qua bước sàng lọc đối tượng, không đủ biện pháp cấp cứu, gây chết người, thì vẫn bị truy cứu theo Điều 128 (vô ý làm chết người) hoặc điều luật tương ứng.
Lưu ý
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: