Điều 72. Điều kiện chung đối với nhãn hiệu được bảo hộ Nhãn hiệu được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện sau đây: 1.136 Là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, được thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc hoặc dấu hiệu âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ họa; 2. Có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
1. Cấu trúc điều luật. Điều 72 Luật Sở hữu trí tuệ quy định hai điều kiện tích lũy (cumulative) để một nhãn hiệu được bảo hộ: (i) khoản 1 — nhãn hiệu phải là dấu hiệu nhìn thấy được hoặc dấu hiệu âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ họa; (ii) khoản 2 — nhãn hiệu phải có khả năng phân biệt. Nhãn hiệu chỉ được bảo hộ khi thỏa mãn đồng thời cả hai điều kiện; thiếu một trong hai, đơn đăng ký bị từ chối.
2. Điều kiện về dấu hiệu (khoản 1). Điều luật liệt kê các dạng dấu hiệu nhìn thấy được: chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc. Bên cạnh đó, dấu hiệu âm thanh được bảo hộ nếu thể hiện được dưới dạng đồ họa (ví dụ: bản ký âm, sóng âm). Yêu cầu "thể hiện được" bảo đảm dấu hiệu có thể mô tả rõ ràng, xác định được phạm vi bảo hộ. Ví dụ: một đoạn nhạc hiệu không kèm bản đồ họa sóng âm hoặc ký âm sẽ không đáp ứng khoản 1.
3. Điều kiện phân biệt (khoản 2). Khả năng phân biệt là điều kiện cốt lõi, được cụ thể hóa tại Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ (dấu hiệu không có khả năng phân biệt) và Điều 75 (khả năng phân biệt trước khi đăng ký). Nhãn hiệu phải giúp người tiêu dùng nhận biết hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu này với chủ thể khác. Ví dụ: dấu hiệu "NƯỚC MẮM" cho sản phẩm nước mắm là mô tả trực tiếp, không có khả năng phân biệt; nhưng "NƯỚC MẮM PHÚ QUỐC" gắn với chỉ dẫn địa lý lại được xem xét theo cơ chế riêng.
4. Hệ quả pháp lý. Hai điều kiện tại Điều 72 là cơ sở để cơ quan nhà nước có thẩm quyền thẩm định đơn (Điều 108) và là căn cứ để từ chối cấp văn bằng bảo hộ. Việc đáp ứng Điều 72 chưa đủ để được bảo hộ; nhãn hiệu còn phải không thuộc các trường hợp loại trừ tại Điều 73 và không trùng, tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đã đăng ký trước đó.
1. Dấu hiệu nhìn thấy được (khoản 1 Điều 72)
Điều kiện thứ nhất đòi hỏi nhãn hiệu phải là dấu hiệu nhìn thấy được, loại trừ các dấu hiệu vô hình như mùi, vị. Khoản 1 liệt kê các dạng thức: chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc. Ví dụ: nhãn hiệu "Vinamilk" (từ ngữ), logo chim Lạc (hình vẽ), chai nước Coca-Cola (hình ba chiều).
Điểm mới đáng chú ý: khoản 1 bổ sung dấu hiệu âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ họa. Đây là hệ quả của cam kết CPTPP, mở rộng phạm vi bảo hộ sang nhãn hiệu âm thanh với điều kiện âm thanh đó phải được mô tả bằng ký hiệu nhạc hoặc sóng âm trên bản vẽ. Yêu cầu "thể hiện được dưới dạng đồ họa" vẫn bảo đảm tính xác định và khả năng tra cứu của nhãn hiệu.
2. Khả năng phân biệt (khoản 2 Điều 72)
Đây là điều kiện cốt lõi, mang tính bản chất của nhãn hiệu. Dấu hiệu phải có khả năng giúp người tiêu dùng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác. Khả năng phân biệt được đánh giá gắn với hàng hóa, dịch vụ cụ thể trong nhóm đăng ký.
Ví dụ: từ "TÁO" cho sản phẩm táo tươi không có khả năng phân biệt (mô tả trực tiếp hàng hóa), nhưng "TÁO" cho dịch vụ phần mềm lại có khả năng phân biệt. Tương tự, hình elip xếp chéo của Nike có khả năng phân biệt cao do tính độc đáo, không mô tả hàng hóa.
3. Mối quan hệ giữa hai điều kiện
Hai điều kiện mang tính tích lũy: nhãn hiệu chỉ được bảo hộ khi đáp ứng đồng thời cả khoản 1 và khoản 2. Một dấu hiệu nhìn thấy được nhưng không có khả năng phân biệt (ví dụ: hình ảnh chiếc xe ô tô cho dịch vụ cho thuê xe) vẫn bị từ chối. Ngược lại, dấu hiệu có tính phân biệt nhưng không thuộc dạng thức được liệt kê tại khoản 1 cũng không đủ điều kiện. Việc xác định khả năng phân biệt còn phải đặt trong tương quan với các quy định tại Điều 73 và Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ về dấu hiệu không được bảo hộ và khả năng phân biệt của nhãn hiệu.
Thực tiễn áp dụng. Điều 72 Luật SHTT đặt hai điều kiện tích lũy: (i) dấu hiệu nhìn thấy được hoặc dấu hiệu âm thanh thể hiện dưới dạng đồ họa; (ii) có khả năng phân biệt. Cục SHTT thường từ chối nhãn hiệu chỉ gồm hình học đơn giản, chữ cái/số đơn thuần, hoặc dấu hiệu mô tả trực tiếp hàng hóa, dịch vụ theo khoản 2 Điều 72. Ví dụ: nhãn "CÀ PHÊ SẠCH" cho cà phê bị coi là mô tả, không phân biệt; nhưng "CÀ PHÊ SẠCH" kết hợp hình vẽ cách điệu đặc trưng có thể được chấp nhận.
Lưu ý cho doanh nghiệp.
Việc tuân thủ Điều 72 ngay từ khâu thiết kế và tra cứu giúp giảm rủi ro bị từ chối, tiết kiệm chi phí và thời gian đăng ký.
Kết luận. Điều 72 Luật Sở hữu trí tuệ đặt hai điều kiện tiên quyết, mang tính tích lũy: dấu hiệu phải nhìn thấy được (hoặc âm thanh thể hiện được dưới dạng đồ họa) và phải có khả năng phân biệt. Điều kiện thứ nhất loại trừ các dấu hiệu không thể xác định, không thể biểu đạt; điều kiện thứ hai là trung tâm của toàn bộ pháp luật nhãn hiệu, vì chức năng của nhãn hiệu là chỉ dẫn nguồn gốc. Thực tiễn cho thấy phần lớn đơn bị từ chối không vì dấu hiệu không nhìn thấy được, mà vì không đạt khả năng phân biệt — ví dụ từ ngữ mô tả trực tiếp như "nước mắm cá cơm", hình vẽ chiếc ly cho dịch vụ giải khát, hay dấu hiệu trùng hoàn toàn với nhãn hiệu đã được bảo hộ cho cùng nhóm hàng hóa. Ngược lại, các dấu hiệu âm thanh chỉ được chấp nhận khi bản đồ họa (khuông nhạc, mô tả sóng âm) đủ để xác định chính xác dấu hiệu được bảo hộ — đây là điểm mới cần được hướng dẫn thống nhất.
Kiến nghị. Thứ nhất, cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần ban hành hướng dẫn cụ thể về cách thể hiện dấu hiệu âm thanh theo khoản 1 Điều 72, bảo đảm tính xác định và khả năng tra cứu, tránh tình trạng mỗi thẩm định viên áp dụng một chuẩn khác nhau. Thứ hai, cần phân định rõ ranh giới giữa dấu hiệu mô tả và dấu hiệu có khả năng phân biệt, nhất là với nhãn hiệu chứa yếu tố nước ngoài hoặc từ ngữ đã trở thành thông dụng. Thứ ba, doanh nghiệp khi đăng ký nhãn hiệu nên chủ động thiết kế dấu hiệu có yếu tố hư cấu, dễ nhận biết, đồng thời tra cứu trước để hạn chế rủi ro bị từ chối hoặc bị phản đối. Việc tuân thủ đúng Điều 72 ngay từ khâu thiết kế và nộp đơn sẽ giảm chi phí, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả bảo hộ nhãn hiệu trên thực tế.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: