Điều 39. Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động không đúng quy định tại các điều 35, 36 và37 của Bộ luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Khái quát Điều 39 Bộ luật Lao động 2019
Điều 39 Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa: đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động không đúng quy định tại các điều 35, 36 và 37 của Bộ luật này. Điều luật mang tính định nghĩa, không quy định chế tài; hệ quả pháp lý nằm tại Điều 40 (nghĩa vụ của người sử dụng lao động) và Điều 41 (nghĩa vụ của người lao động).
Cấu trúc pháp lý gồm ba mệnh đề dẫn chiếu:
Theo đó, một hành vi bị coi là trái pháp luật khi rơi vào một trong các tình huống: không thuộc căn cứ được phép; vi phạm thời hạn báo trước; hoặc vi phạm các trường hợp cấm tại Điều 37. Điều 39 không điều chỉnh việc chấm dứt đúng pháp luật theo Điều 34, cũng không điều chỉnh thỏa thuận chấm dứt.
Ví dụ thực tiễn: người lao động làm việc theo hợp đồng không xác định thời hạn, tự ý nghỉ việc mà không thuộc căn cứ tại khoản 1 Điều 35 và không báo trước ít nhất 45 ngày — hành vi này là đơn phương chấm dứt trái pháp luật theo Điều 39. Ngược lại, người sử dụng lao động sa thải người lao động đang mang thai dù đủ căn cứ tại Điều 36 vẫn trái pháp luật, vì vi phạm Điều 37; hệ quả áp dụng theo Điều 41.
Việc xác định đúng tính chất "trái pháp luật" theo Điều 39 là tiền đề để áp dụng đúng chế tài bồi thường và trợ cấp tại các điều 40, 41 Bộ luật Lao động 2019.
Điều 39 Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa: đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động không đúng quy định tại các điều 35, 36 và 37 của Bộ luật này. Đây là quy định mang tính dẫn chiếu, xác định tính hợp pháp của hành vi chấm dứt dựa trên việc tuân thủ ba điều luật về quyền đơn phương chấm dứt.
Điều 35 quy định quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động của người lao động: bảo đảm thời hạn báo trước (45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, 03 ngày với hợp đồng dưới 12 tháng) và các trường hợp không cần báo trước. Điều 36 quy định quyền đơn phương chấm dứt của người sử dụng lao động, gồm các căn cứ như người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc, bị ốm đau, tai nạn đã điều trị dài ngày, cùng nghĩa vụ báo trước tương ứng. Điều 37 quy định các trường hợp người sử dụng lao động không được đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, như người lao động ốm đau, tai nạn đang điều trị, nghỉ hằng năm, nghỉ việc riêng có hưởng lương, lao động nữ mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
Ví dụ thực tiễn: công ty X ký hợp đồng không xác định thời hạn với bà A. Ngày 01/3, công ty ra quyết định chấm dứt hợp đồng với lý do "cơ cấu lại tổ chức" nhưng không báo trước 45 ngày và không thuộc trường hợp được miễn báo trước. Hành vi này vi phạm Điều 36, do đó là đơn phương chấm dứt trái pháp luật theo Điều 39. Hậu quả pháp lý được quy định tại Điều 41: người sử dụng lao động phải nhận người lao động trở lại làm việc, trả tiền lương và các quyền lợi trong thời gian không được làm việc, cùng khoản tiền bồi thường theo thỏa thuận hoặc theo quy định.
Như vậy, Điều 39 giữ vai trò "điều khoản chuẩn mực" để xác định hành vi chấm dứt hợp đồng lao động có trái pháp luật hay không, làm cơ sở áp dụng các chế tài tại Điều 41 đối với người sử dụng lao động và Điều 40 đối với người lao động.
1. Khái niệm. Điều 39 Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa: đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động không đúng quy định tại các điều 35, 36 và 37. Đây là định nghĩa loại trừ — hành vi chỉ bị coi là trái pháp luật khi không thỏa mãn đồng thời về căn cứ, thời hạn báo trước và thủ tục luật định. Điều 35 quy định quyền đơn phương của người lao động; Điều 36 quy định quyền của người sử dụng lao động; Điều 37 giới hạn trường hợp người sử dụng lao động không được đơn phương chấm dứt.
2. Quyền của các bên. Người lao động được đơn phương chấm dứt không cần lý do nhưng phải báo trước theo khoảng thời gian tại khoản 1 Điều 35 (45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, 03 ngày với hợp đồng dưới 12 tháng). Người sử dụng lao động chỉ được đơn phương khi có một trong các căn cứ tại khoản 1 Điều 36 và phải tuân thủ thời hạn báo trước tại khoản 2 Điều 36. Ví dụ: công ty chấm dứt hợp đồng với nhân viên vì "cơ cấu lại tổ chức" nhưng không chứng minh được phương án sử dụng lao động theo Điều 44 — hành vi trái pháp luật.
3. Nghĩa vụ pháp lý. Bên đơn phương trái pháp luật phải gánh hậu quả tại Điều 41: người sử dụng lao động phải nhận người lao động trở lại, trả lương và bảo hiểm cho thời gian không làm việc, cộng ít nhất 02 tháng tiền lương; nếu người lao động không muốn quay lại thì được trợ cấp theo khoản 1 Điều 46. Người lao động đơn phương trái pháp luật không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường nửa tháng tiền lương và hoàn trả chi phí đào tạo (nếu có). Nghĩa vụ báo trước và bàn giao công việc là điều kiện để tránh rơi vào tình trạng trái pháp luật.
Điều 39 chỉ mang tính dẫn chiếu: hành vi trái pháp luật được xác định bằng việc vi phạm Điều 35 (người lao động đơn phương chấm dứt), Điều 36 (người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt) và Điều 37 (trường hợp người sử dụng lao động không được đơn phương chấm dứt). Do đó, muốn kết luận một hành vi là trái pháp luật, phải đối chiếu đồng thời với các điều này.
Hệ quả pháp lý lại nằm ở Điều 40 và Điều 41. Điều 40 quy định nghĩa vụ của bên đơn phương chấm dứt trái pháp luật: nhận lại người lao động, trả tiền lương và bảo hiểm xã hội những ngày không được làm việc, ít nhất bằng hai tháng tiền lương; trường hợp người lao động không muốn quay lại thì được trợ cấp thôi việc cộng thêm ít nhất hai tháng tiền lương. Điều 41 quy định nghĩa vụ tương ứng khi người lao động đơn phương trái pháp luật: không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường nửa tháng tiền lương và hoàn trả chi phí đào tạo.
Ví dụ thực tiễn: người sử dụng lao động chấm dứt hợp đồng với lao động đang nghỉ thai sản. Hành vi này vi phạm khoản 3 Điều 37, nên theo Điều 39 là trái pháp luật, kéo theo nghĩa vụ tại Điều 40. Ngược lại, người lao động nghỉ việc không báo trước đủ thời hạn theo khoản 1 Điều 35 thì bị xử lý theo Điều 41.
Ngoài ra, Điều 39 còn liên hệ với Điều 34 (các trường hợp chấm dứt hợp đồng hợp pháp) và Điều 48 (trách nhiệm khi chấm dứt không đúng quy định về thời hạn báo trước). Cần phân biệt: chấm dứt đúng căn cứ nhưng sai thời hạn báo trước chỉ phát sinh bồi thường theo Điều 48, không bị coi là trái pháp luật theo Điều 39.
Thực tiễn áp dụng
Điều 39 chỉ mang tính dẫn chiếu: xác định trái pháp luật bằng cách so chiếu Điều 35 (NSDLĐ chấm dứt), Điều 36 (NLĐ chấm dứt), Điều 37 (NSDLĐ không được chấm dứt). Không tự đặt thêm điều kiện. Do đó mọi tranh chấp đều quy về kiểm tra thủ tục và căn cứ tại ba điều trên.
Ví dụ 1 — NSDLĐ: Sa thải NLĐ không thuộc các trường hợp Điều 125, hoặc chấm dứt vì lý do không nêu tại Điều 36, khoản 1 Điều 36. Không báo trước theo khoản 2, 3 Điều 36 → trái pháp luật theo Điều 39. Hệ quả: nhận NLĐ trở lại, trả tiền lương những ngày không được làm việc, ít nhất 02 tháng tiền lương (Điều 41).
Ví dụ 2 — NLĐ: Nghỉ việc không thuộc khoản 1 Điều 35, hoặc không báo trước theo khoản 2 Điều 35 → trái pháp luật. Không được trợ cấp thôi việc; phải bồi thường nửa tháng tiền lương và hoàn trả chi phí đào tạo (Điều 40).
Lưu ý thực tiễn
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: