Bình luận Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015: Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội | Công ty Luật Minh Bạch

Bình luận Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015: Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội

Hình sự · Công ty Luật Minh Bạch · Cập nhật 2026/11

Điều 24. Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội 1. Hành vi của người để bắt giữ người thực hiện hành vi phạm tội mà không còn cách nào khác là buộc phải sử dụng vũ lực cần thiết gây thiệt hại cho người bị bắt giữ thì không phải là tội phạm. 2. Trường hợp gây thiệt hại do sử dụng vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết, thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Khái quát Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015

Khái quát Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015

Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định về gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội, thuộc nhóm các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Điều luật gồm hai khoản, thể hiện sự cân bằng giữa việc bảo vệ quyền bắt giữ người phạm tội của công dân và việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người bị bắt giữ.

Khoản 1 Điều 24 xác định: hành vi của người bắt giữ người đang thực hiện hành vi phạm tội mà không còn cách nào khác là buộc phải sử dụng vũ lực cần thiết gây thiệt hại cho người bị bắt giữ thì không phải là tội phạm. Điều kiện áp dụng gồm: (i) đối tượng bị bắt đang thực hiện hành vi phạm tội; (ii) người bắt giữ không còn cách nào khác ngoài sử dụng vũ lực; (iii) vũ lực sử dụng ở mức cần thiết. Khi hội đủ các điều kiện này, hành vi gây thiệt hại được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Khoản 2 Điều 24 quy định: trường hợp gây thiệt hại do sử dụng vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là giới hạn của quyền bắt giữ: vũ lực chỉ được dùng ở mức tối thiểu cần thiết để khống chế người phạm tội. Vượt quá giới hạn đó, người bắt giữ phải chịu trách nhiệm về hậu quả gây ra.

Ví dụ thực tiễn: A phát hiện B đang trộm cắp tài sản và bỏ chạy. A đuổi theo, B chống trả. A dùng gậy đánh vào tay B để khống chế, gây thương tích nhẹ — hành vi phù hợp khoản 1 Điều 24, không phải tội phạm. Ngược lại, nếu B đã bị khống chế, không còn khả năng chống cự mà A vẫn tiếp tục đánh gây thương tích nặng, thì thuộc trường hợp vượt quá mức cần thiết theo khoản 2 Điều 24 và A phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 24 thể hiện chính sách khuyến khích công dân tham gia đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời ràng buộc trách nhiệm pháp lý khi sử dụng vũ lực, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích xã hội và quyền con người.

2. Nội dung điều luật và các quy định liên quan

Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015 quy định hai trường hợp loại trừ và loại trừ có điều kiện trách nhiệm hình sự khi bắt giữ người phạm tội.

Khoản 1 — Không phải là tội phạm. Người bắt giữ người đang thực hiện hành vi phạm tội, trong tình thế không còn cách nào khác buộc phải dùng vũ lực cần thiết gây thiệt hại cho người bị bắt giữ, thì hành vi đó không cấu thành tội phạm. Điều kiện tích cực: (i) đối tượng bị bắt đang thực hiện hành vi phạm tội; (ii) mục đích bắt giữ, không phải trả thù; (iii) tính tất yếu — không còn biện pháp khác; (iv) vũ lực ở mức cần thiết, tương xứng với tính chất nguy hiểm của người bị bắt và tình huống thực tế.

Khoản 2 — Phải chịu trách nhiệm hình sự. Khi vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết, người gây thiệt hại bị truy cứu. Việc xác định "vượt quá mức cần thiết" căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội bị bắt giữ, hoàn cảnh, thời điểm, khả năng chống cự, và hậu quả gây ra. Người vượt quá giới hạn có thể bị xét theo tội danh tương ứng với hành vi và hậu quả thực tế, ví dụ Điều 134 (Cố ý gây thương tích) hoặc Điều 123 (Giết người) nếu gây chết người.

Ví dụ thực tiễn. A trộm xe máy, bị quần chúng truy đuổi. A chống trả bằng dao. B (người truy đuổi) dùng gậy đánh vào tay A để khống chế, gây thương tích nhẹ — thuộc khoản 1, không phải tội phạm. Ngược lại, nếu A đã bị khống chế, không còn khả năng chống cự mà B vẫn đánh vào đầu gây thương tích nặng, thì B bị truy cứu theo khoản 2.

Quy định liên quan. Điều 24 nằm trong Chương IV — Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, cùng nhóm với Điều 20 (Phòng vệ chính đáng), Điều 22 (Tình thế cấp thiết), Điều 23 (Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội — nay là Điều 24). Việc bắt giữ người phạm tội còn chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Tố tụng hình sự về thẩm quyền, trình tự bắt giữ; hành vi vượt quá còn có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự.

3. Phân tích các khái niệm, dấu hiệu pháp lý

1. Khái niệm "bắt giữ người phạm tội". Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định hai trường hợp loại trừ và không loại trừ trách nhiệm hình sự khi gây thiệt hại trong bắt giữ người phạm tội. Đối tượng tác động là người đang thực hiện hành vi phạm tội — tức người bị bắt quả tang, đang bị truy nã hoặc đang thực hiện tội phạm. Chủ thể là người tiến hành bắt giữ, có thể là công dân hoặc người thi hành công vụ.

2. Dấu hiệu pháp lý của trường hợp loại trừ (khoản 1). Phải hội đủ ba điều kiện:

  • Mục đích hợp pháp: nhằm bắt giữ người đang thực hiện hành vi phạm tội.
  • Tính tất yếu: "không còn cách nào khác" — buộc phải sử dụng vũ lực. Nếu có thể khống chế bằng biện pháp nhẹ hơn (thuyết phục, khóa cửa, gọi hỗ trợ) thì việc dùng vũ lực không được miễn trừ.
  • Tính tương xứng: vũ lực ở mức "cần thiết", tương ứng với tính chất nguy hiểm của hành vi phạm tội và sự chống cự của người bị bắt.

Ví dụ: A đang cướp giật, B đuổi theo, A rút dao chống trả; B dùng gậy đánh gãy tay A để khống chế — phù hợp khoản 1, B không phạm tội.

3. Dấu hiệu của trường hợp phải chịu trách nhiệm hình sự (khoản 2). "Vượt quá mức cần thiết" là việc sử dụng vũ lực rõ ràng quá đà so với yêu cầu khống chế, gây thiệt hại không tương xứng — ví dụ người bị bắt đã bị khống chế, không còn khả năng chống cự mà vẫn tiếp tục đánh gây thương tích nặng. Khi đó, người gây thiệt hại bị truy cứu theo tội danh tương ứng với hành vi và hậu quả thực tế (ví dụ Điều 134 về cố ý gây thương tích), không được viện dẫn Điều 24 để miễn trừ.

4. Phân biệt với phòng vệ chính đáng (Điều 22). Điều 24 gắn với hành vi chủ động bắt giữ, không phải chống trả hành vi xâm hại. Ranh giới trách nhiệm nằm ở hai chữ "cần thiết" — thước đo khách quan của tính tương xứng giữa vũ lực và mục tiêu khống chế.

4. Mối liên hệ với các điều luật khác trong Bộ luật Hình sự

Điều 24 không đứng độc lập. Nó là trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, vận hành trong hệ thống các điều luật về loại trừ và về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe.

Liên hệ Điều 22 (phòng vệ chính đáng). Cùng bản chất: gây thiệt hại trong hoàn cảnh buộc phải làm, không bị coi là tội phạm. Khác nhau ở đối tượng tác động và nguồn nguy hiểm. Điều 22 chống lại hành vi xâm hại đang diễn ra; Điều 24 nhằm khống chế người đã thực hiện hành vi phạm tội. Ranh giới vượt quá mức cần thiết ở cả hai điều đều dẫn tới trách nhiệm hình sự, nhưng Điều 24 không có chế định "vượt quá do bị kích động mạnh" hay "do phòng vệ tinh thần bị kích động" như Điều 22.

Liên hệ Điều 23 (tình thế cấp thiết). Điều 24 là dạng đặc thù của tình thế cấp thiết trong bắt giữ: "không còn cách nào khác" là điều kiện cấp thiết, "vũ lực cần thiết" là giới hạn thiệt hại cho phép. Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn chặn — người bị bắt giữ trốn thoát, tiếp tục phạm tội.

Liên hệ các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe (Chương XIV). Khi vượt quá mức cần thiết, hành vi chuyển hóa thành tội cụ thể: Điều 134 (cố ý gây thương tích), Điều 123 (giết người) nếu gây chết người. Điều 24 khoản 2 là căn cứ truy cứu, không phải tội danh độc lập.

Liên hệ Điều 51 (tình tiết giảm nhẹ). Người vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ vẫn được xem xét giảm nhẹ do hoàn cảnh thực hiện hành vi.

Ví dụ. A trộm xe, bỏ chạy. B truy đuổi, A chống trả bằng dao. B dùng gậy đánh vào tay làm A gãy tay, khống chế được — thuộc Điều 24 khoản 1, không phải tội phạm. Nếu A đã buông dao, quỳ xin hàng mà B vẫn đánh vào đầu gây chấn thương sọ não, B bị truy cứu theo Điều 134, viện dẫn Điều 24 khoản 2 và Điều 51.

5. Thực tiễn áp dụng và lưu ý

Thực tiễn áp dụng và lưu ý

Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015 đặt ra hai giới hạn đối lập: loại trừ trách nhiệm hình sự khi vũ lực là cần thiết (khoản 1), và truy cứu khi vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết (khoản 2). Thực tiễn xét xử cho thấy khó khăn nằm ở việc xác định ranh giới "cần thiết".

Ví dụ: A phát hiện B đang trộm xe máy, truy đuổi. B chống trả bằng gậy. A dùng gậy đánh vào tay B để khống chế — thiệt hại tương xứng với sức chống trả, thuộc khoản 1, không phải tội phạm. Ngược lại, nếu B đã bỏ chạy, không còn kháng cự mà A vẫn đánh gây thương tích nặng, thì vũ lực rõ ràng vượt mức, A phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 (có thể bị truy cứu về tội cố ý gây thương tích theo Điều 134).

Lưu ý khi áp dụng:

  • Điều kiện tiên quyết: phải có hành vi phạm tội đang bị bắt giữ. Bắt nhầm người không phạm tội thì không được viện dẫn Điều 24.
  • Tính "không còn cách nào khác": phải xét bối cảnh — người bị bắt có vũ khí, chống trả quyết liệt, nguy hiểm cho người xung quanh. Nếu có thể khống chế bằng biện pháp nhẹ hơn thì việc dùng vũ lực gây thiệt hại có thể bị coi là vượt mức.
  • Tương quan lực lượng: đánh giá tương xứng giữa mức độ nguy hiểm của hành vi chống trả và thiệt hại gây ra.
  • Chủ thể: không chỉ lực lượng chức năng mà cả công dân bắt quả tang đều được áp dụng.

Thực tiễn cho thấy tòa án thường yêu cầu giám định thương tích, dựng lại hiện trường để xác định vũ lực có "rõ ràng vượt quá" hay không. Cần phân biệt Điều 24 với phòng vệ chính đáng (Điều 22) và tình thế cấp thiết (Điều 23) — Điều 24 chỉ áp dụng riêng cho hoạt động bắt giữ người phạm tội.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

  • Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) - Điều 24
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Gửi thông tin vụ việc tại đây hoặc gọi 0987 892 333.
📞 💬 WhatsApp