Bình luận Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015: Tình thế cấp thiết | Công ty Luật Minh Bạch

Bình luận Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015: Tình thế cấp thiết

Hình sự · Công ty Luật Minh Bạch · Cập nhật 2026/11

Điều 23. Tình thế cấp thiết 1. Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm. 2. Trong trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, thì người gây thiệt hại đó phải chịu trách nhiệm hình sự.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Khái quát Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015

Vị trí, bố cục. Điều 23 nằm tại Chương IV Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) — "Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự". Điều luật gồm hai khoản: khoản 1 định nghĩa tình thế cấp thiết và xác lập hệ quả pháp lý; khoản 2 quy định trường hợp vượt quá giới hạn.

Nội dung khoản 1. Tình thế cấp thiết là tình thế người vì muốn tránh thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm. Điều luật đặt ra ba dấu hiệu: (i) nguồn nguy hiểm đe dọa lợi ích hợp pháp; (ii) không còn cách nào khác — tính lựa chọn duy nhất; (iii) thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa — cân bằng lợi ích.

Nội dung khoản 2. Thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu tình thế cấp thiết thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là chế tài với hành vi lạm dụng, đồng thời là căn cứ để phân biệt tình thế cấp thiết với vượt quá giới hạn.

Ví dụ. A lái xe chở người bị thương nặng đi cấp cứu, buộc phải vượt đèn đỏ và gây thiệt hại tài sản nhỏ. Hành vi không phải tội phạm (khoản 1). Ngược lại, nếu A đâm xe vào người đi đường để tránh va chạm nhẹ, thiệt hại gây ra lớn hơn thiệt hại cần ngăn ngừa — thuộc khoản 2.

Ý nghĩa. Điều 23 cụ thể hóa nguyên tắc nhân đạo, bảo vệ lợi ích hợp pháp, đồng thời giới hạn quyền gây thiệt hại trong phạm vi cần thiết.

2. Nội dung điều luật và các quy định liên quan

Nội dung điều luật. Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định tình thế cấp thiết gồm hai khoản. Khoản 1 định nghĩa: tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa; hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm. Khoản 2 quy định: trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự.

Phân tích các dấu hiệu. Thứ nhất, phải có nguy cơ đang hiện hữu đe dọa quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể hoặc của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Thứ hai, nguy cơ đó chưa xảy ra nhưng có căn cứ khách quan cho thấy sẽ xảy ra nếu không ngăn chặn kịp thời. Thứ ba, không còn cách nào khác — biện pháp gây thiệt hại là lựa chọn cuối cùng. Thứ tư, thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Đây là điểm phân biệt với phòng vệ chính đáng (Điều 22): phòng vệ chính đáng chống lại hành vi xâm hại trái pháp luật đang diễn ra, còn tình thế cấp thiết có thể xuất phát từ sự kiện tự nhiên, sự cố kỹ thuật, bệnh tật hoặc hành vi của con vật, và thiệt hại trong tình thế cấp thiết có thể gây cho chính người thứ ba không có lỗi.

Ví dụ thực tiễn. Người điều khiển xe cứu thương vượt đèn đỏ, gây thiệt hại tài sản nhỏ để đưa bệnh nhân nguy kịch đến bệnh viện kịp thời — hành vi không cấu thành tội phạm theo khoản 1 Điều 23. Ngược lại, nếu người đó gây thiệt hại rõ ràng vượt quá mức cần thiết (ví dụ đâm vào đám đông dù có lối đi khác), thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 23.

Quy định liên quan. Việc loại trừ trách nhiệm hình sự do tình thế cấp thiết được cụ thể hóa tại Điều 20 Bộ luật Hình sự 2015 về các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Đối chiếu với Điều 22 (phòng vệ chính đáng) và Điều 24 (gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội) để phân định ranh giới áp dụng. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong tình thế cấp thiết được điều chỉnh tại Điều 595 Bộ luật Dân sự 2015.

3. Phân tích các khái niệm, dấu hiệu pháp lý

Khái niệm. Khoản 1 Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) định nghĩa: tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm.

Dấu hiệu pháp lý.

  • Về nguồn nguy hiểm: có thiệt hại đang đe dọa quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác hoặc lợi ích Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Nguồn nguy hiểm có thể từ tự nhiên, từ động vật, từ hành vi con người hoặc từ sự cố kỹ thuật.
  • Về tính tất yếu: người hành động không còn cách nào khác — không có phương án ít thiệt hại hơn để lựa chọn. Đây là dấu hiệu loại trừ trách nhiệm hình sự, phân biệt với phòng vệ chính đáng (Điều 22) ở chỗ thiệt hại hướng vào nguồn nguy hiểm hay vào lợi ích thứ ba.
  • Về tương quan thiệt hại: thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Đây là giới hạn định lượng quyết định tính hợp pháp của hành vi.
  • Về hậu quả pháp lý: hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không cấu thành tội phạm; loại trừ trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 23.

Vượt quá yêu cầu. Khoản 2 Điều 23 quy định: nếu thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là trường hợp vượt quá giới hạn, bị loại trừ khỏi phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự.

Ví dụ thực tiễn. A điều khiển xe tải, phát hiện xe khách phía trước mất phanh lao xuống dốc. A đánh lái vào hàng rào dân sinh ven đường để mở lối thoát, gây thiệt hại tài sản nhỏ nhưng cứu được nhiều người. Hành vi của A thỏa mãn Điều 23 khoản 1 — không phải tội phạm. Ngược lại, nếu A phá hủy cả một công trình lớn trong khi chỉ cần đánh lái nhẹ để tránh, thiệt hại rõ ràng vượt quá yêu cầu, A phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 23.

4. Mối liên hệ với các điều luật khác trong Bộ luật Hình sự

Điều 23 là căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS), có quan hệ trực tiếp với nhiều chế định khác trong Bộ luật Hình sự 2015.

1. Với Điều 22 (Phòng vệ chính đáng). Hai điều là cặp loại trừ TNHS tương ứng. Phòng vệ chính đáng hướng vào chính nguồn nguy hiểm; tình thế cấp thiết hướng vào lợi ích thứ ba. Điều 23 đòi hỏi thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa, trong khi Điều 22 chỉ yêu cầu mức độ tương xứng. Phân biệt này quyết định việc loại trừ hay không loại trừ TNHS.

2. Với Điều 26 (Tự nguyện dừng lại). Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không cấu thành tội phạm, nên không đặt vấn đề tự nguyện dừng lại. Ngược lại, khi thiệt hại rõ ràng vượt quá yêu cầu (khoản 2 Điều 23), người thực hiện vẫn bị truy cứu theo tội danh tương ứng.

3. Với các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản. Điều 23 thường được viện dẫn để loại trừ TNHS cho hành vi mà nếu không có tình thế cấp thiết sẽ cấu thành tội phạm. Ví dụ: A phá cửa nhà B để dập lửa cháy lan — hành vi đủ yếu tố của tội hủy hoại tài sản, nhưng được loại trừ vì thiệt hại (cánh cửa) nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa (cả căn nhà, tính mạng). Ngược lại, nếu A phá cửa để cứu một vật có giá trị nhỏ hơn thiệt hại gây ra, khoản 2 Điều 23 được áp dụng.

4. Với Điều 51 (Tình tiết giảm nhẹ). Khi thiệt hại vượt quá yêu cầu, hành vi vẫn là tội phạm nhưng hoàn cảnh cấp thiết có thể được xem là tình tiết giảm nhẹ theo khoản 1 Điều 51, phản ánh động cơ và bối cảnh của người thực hiện.

Như vậy, Điều 23 vừa loại trừ TNHS, vừa là ranh giới phân định với Điều 22, vừa định hình việc áp dụng các tội danh cụ thể và tình tiết giảm nhẹ trong Bộ luật.

5. Thực tiễn áp dụng và lưu ý

Thực tiễn áp dụng và lưu ý

Trong thực tiễn xét xử, tình thế cấp thiết (Điều 23) được viện dẫn ít hơn nhiều so với phòng vệ chính đáng (Điều 22). Nguyên nhân: đòi hỏi khắt khe về tính "không còn cách nào khác" và sự so sánh thiệt hại. Tòa án thường xem xét ba điều kiện: (i) nguy hiểm đang hiện hữu, trực tiếp đe dọa; (ii) không có lựa chọn nào khác ngoài gây thiệt hại; (iii) thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.

Ví dụ: A lái xe chở người bị thương nặng đi cấp cứu, buộc vượt đèn đỏ và va quệt gây thiệt hại tài sản nhỏ. Hành vi gây thiệt hại tài sản nhằm cứu tính mạng được coi là tình thế cấp thiết, không phải tội phạm theo khoản 1 Điều 23. Ngược lại, nếu A gây thương tích cho người khác chỉ để tránh bị phạt hành chính, thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu — thuộc khoản 2 Điều 23, phải chịu trách nhiệm hình sự.

Lưu ý khi áp dụng:

  • Phân biệt với phòng vệ chính đáng: phòng vệ chống lại hành vi xâm hại của con người; cấp thiết ứng phó với nguy hiểm từ nhiều nguồn (thiên tai, súc vật, sự cố, kể cả hành vi con người nhưng không phải để chống trả).
  • So sánh thiệt hại: phải cân nhắc giá trị pháp lý được bảo vệ (tính mạng, sức khỏe, tài sản). Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa; nếu ngang bằng hoặc lớn hơn, không được loại trừ trách nhiệm.
  • Nghĩa vụ chứng minh: cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ tính cấp bách và sự lựa chọn tối ưu; người viện dẫn có trách nhiệm cung cấp tài liệu, chứng cứ.
  • Trường hợp vượt quá: khoản 2 Điều 23 chỉ loại trừ khi thiệt hại "rõ ràng vượt quá"; đánh giá mang tính khách quan, tránh suy diễn chủ quan.

Thực tiễn cho thấy nhiều vụ án oan sai xuất phát từ việc bỏ qua tình thế cấp thiết hoặc đánh đồng với phòng vệ chính đáng. Do đó, cần thận trọng thu thập chứng cứ về bối cảnh nguy hiểm và các phương án thay thế đã cân nhắc.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

  • Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) - Điều 23
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Gửi thông tin vụ việc tại đây hoặc gọi 0987 892 333.
📞 💬 WhatsApp