Điều 98. Bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất ở 1. Hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế đang sử dụng đất ở, đang sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất tại Việt Nam khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này thì được bồi thường bằng đất ở hoặc bằng nhà ở hoặc bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi. 2. Tổ chức kinh tế, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đang sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này thì được bồi thường bằng tiền hoặc bằng đất. 3. Chính phủ quy định chi tiết Điều này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 98. Bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất ở
1. Hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế đang sử dụng đất ở, đang sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất tại Việt Nam khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này thì được bồi thường bằng đất ở hoặc bằng nhà ở hoặc bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi.
2. Tổ chức kinh tế, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đang sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này thì được bồi thường bằng tiền hoặc bằng đất.
3. Chính phủ quy định chi tiết Điều này.
Phân tích. Điều 98 xác lập bốn hình thức bồi thường đối với đất ở: bằng đất ở, bằng nhà ở, bằng tiền, hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi. Điều kiện tiên quyết là đối tượng phải đáp ứng các trường hợp được bồi thường tại Điều 95 Luật Đất đai 2024 (có giấy chứng nhận, hoặc đủ điều kiện cấp giấy chứng nhận, hoặc đang sử dụng ổn định theo quy định). Khoản 1 áp dụng cho hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế sử dụng đất ở; khoản 2 giới hạn hình thức bồi thường (chỉ tiền hoặc đất) đối với chủ dự án đầu tư xây dựng nhà ở. Khoản 3 giao Chính phủ quy định chi tiết, bảo đảm tính khả thi khi triển khai.
Ví dụ thực tiễn. Hộ gia đình ông A có 100 m² đất ở hợp pháp tại quận X, bị thu hồi để mở đường. Ông A đủ điều kiện theo Điều 95, được chọn bồi thường bằng một căn hộ tái định cư (bằng nhà ở) hoặc nhận tiền theo giá đất cụ thể do UBND cấp tỉnh xác định. Ngược lại, doanh nghiệp B đang xây dựng dự án nhà ở trên đất bị thu hồi chỉ được bồi thường bằng tiền hoặc bằng đất, không được nhận nhà ở — phù hợp giới hạn tại khoản 2.
Căn cứ Điều 98 Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15), bồi thường đất ở phát sinh khi Nhà nước thu hồi đất ở và chủ thể thuộc diện được bồi thường.
Thứ nhất, nhóm hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế đang sử dụng đất ở hoặc đang sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất tại Việt Nam (khoản 1 Điều 98). Điều kiện tiên quyết: có đủ điều kiện được bồi thường theo Điều 95 Luật Đất đai 2024. Hình thức bồi thường: bằng đất ở, bằng nhà ở, bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi. Điểm mới so với Luật Đất đai 2013: bổ sung hình thức "bằng nhà ở" và mở rộng khả năng bồi thường bằng đất khác mục đích, tạo linh hoạt cho phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Thứ hai, nhóm tổ chức kinh tế, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đang sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở (khoản 2 Điều 98). Điều kiện: có đủ điều kiện được bồi thường theo Điều 95. Hình thức: bằng tiền hoặc bằng đất. Không áp dụng hình thức bồi thường bằng nhà ở cho nhóm này.
Ví dụ thực tiễn: Hộ gia đình ông A có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ở hợp pháp tại quận X, thuộc diện thu hồi để mở đường. Ông A đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95, được lựa chọn nhận đất ở tái định cư, nhận nhà ở tái định cư, nhận tiền hoặc nhận đất có mục đích sử dụng khác theo phương án được phê duyệt. Ngược lại, doanh nghiệp B đang sử dụng đất thực hiện dự án xây dựng nhà ở, khi bị thu hồi chỉ được bồi thường bằng tiền hoặc bằng đất, không được nhận nhà ở.
Khoản 3 Điều 98 giao Chính phủ quy định chi tiết, làm cơ sở xác định trình tự, thủ tục và phương thức bồi thường cụ thể.
1. Các hình thức bồi thường theo khoản 1 Điều 98
Khoản 1 Điều 98 Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15) quy định hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế đang sử dụng đất ở, đang sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất tại Việt Nam, nếu đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95, được bồi thường bằng một trong các hình thức: đất ở; nhà ở; tiền; hoặc đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi.
Điểm mới so với Luật Đất đai 2013: bổ sung hình thức bồi thường bằng đất có mục đích sử dụng khác. Quy định này tạo linh hoạt khi quỹ đất ở tái định cư không đủ, đồng thời mở rộng lựa chọn cho người có đất bị thu hồi.
2. Nguyên tắc lựa chọn hình thức
Pháp luật không trao quyền chọn tùy ý. Căn cứ khoản 1 Điều 98 và các nguyên tắc bồi thường tại Điều 91, thứ tự ưu tiên thực hiện: nếu người bị thu hồi có nhu cầu tái định cư tại chỗ và địa phương có quỹ đất ở, nhà ở thì bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở; trường hợp không có quỹ đất, nhà hoặc người bị thu hồi có nguyện vọng nhận tiền thì bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể tại thời điểm thu hồi.
3. Ví dụ thực tiễn
Hộ ông A có 100 m² đất ở tại đô thị, đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95. Khi Nhà nước thu hồi để mở đường, địa phương bố trí lô tái định cư 100 m² tại khu dân cư mới — áp dụng bồi thường bằng đất ở. Nếu quỹ đất tái định cư hết, địa phương có thể bồi thường bằng nhà ở tại dự án tái định cư, hoặc bằng tiền theo giá đất cụ thể. Trường hợp ông A không có nhu cầu tái định cư, nhận tiền là phương án phù hợp.
4. Lưu ý
Diện tích đất ở vượt hạn mức được bồi thường
Điều 98 Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15) xác lập nguyên tắc bồi thường về đất ở khi Nhà nước thu hồi. Khoản 1 Điều 98 quy định hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế đang sử dụng đất ở, đang sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất tại Việt Nam, nếu đủ điều kiện được bồi thường theo Điều 95 Luật này thì được bồi thường bằng đất ở hoặc bằng nhà ở hoặc bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi.
Điều 98 không trực tiếp ấn định cách xử lý phần diện tích đất ở vượt hạn mức. Khoản 3 Điều 98 giao Chính phủ quy định chi tiết. Điều 95 là căn cứ xác định điều kiện được bồi thường; diện tích vượt hạn mức vẫn phát sinh quyền bồi thường nếu đáp ứng điều kiện tại Điều 95, song mức bồi thường và hình thức bồi thường do văn bản quy định chi tiết của Chính phủ điều chỉnh.
Về nguyên tắc, phần trong hạn mức được bồi thường theo giá đất ở; phần vượt hạn mức được bồi thường theo quy định cụ thể của Chính phủ. Hình thức bồi thường tại khoản 1 Điều 98 cho phép lựa chọn đất ở, nhà ở, tiền hoặc đất có mục đích sử dụng khác, tạo cơ sở xử lý linh hoạt đối với diện tích vượt hạn mức.
Ví dụ thực tiễn: hộ gia đình tại quận nội thành sử dụng 300 m² đất ở, trong khi hạn mức công nhận đất ở tại địa phương là 200 m². Khi thu hồi toàn bộ, 200 m² trong hạn mức được bồi thường theo giá đất ở; 100 m² vượt hạn mức được bồi thường theo quy định chi tiết của Chính phủ. Hộ gia đình có thể nhận bồi thường bằng đất ở tái định cư, bằng nhà ở hoặc bằng tiền theo khoản 1 Điều 98.
Việc viện dẫn đúng khoản 1 và khoản 3 Điều 98, kết hợp điều kiện tại Điều 95, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất đối với diện tích vượt hạn mức.
Ví dụ: Ông A sử dụng 120m² đất ở mặt đường tại phường X, có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95 Luật Đất đai 2024. Nhà nước thu hồi toàn bộ diện tích để mở rộng đường.
Theo khoản 1 Điều 98, ông A được bồi thường bằng một trong các hình thức: đất ở, nhà ở, tiền, hoặc đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi. Việc lựa chọn hình thức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định gắn với quỹ đất, quỹ nhà tái định cư tại địa phương; người có đất thu hồi được bố trí tái định cư theo quy định.
Trường hợp bồi thường bằng tiền: giá trị bồi thường tính theo giá đất cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm thu hồi, nhân với 120m². Nếu giá đất ở tại vị trí mặt đường là 50 triệu đồng/m², số tiền bồi thường về đất là 120 × 50 = 6.000 triệu đồng (6 tỷ đồng). Khoản này chưa bao gồm bồi thường nhà ở, công trình, cây trồng, vật nuôi và các khoản hỗ trợ khác theo quy định.
Trường hợp bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở: ông A được giao đất ở hoặc nhận nhà ở tại khu tái định cư. Diện tích, vị trí và giá trị quy đổi thực hiện theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Nếu giá trị quyền sử dụng đất, nhà ở tái định cư thấp hơn giá trị bồi thường, ông A được nhận phần chênh lệch bằng tiền; nếu cao hơn thì phải nộp phần chênh lệch, trừ trường hợp được hỗ trợ theo chính sách tái định cư.
Trường hợp bồi thường bằng đất có mục đích sử dụng khác: khoản 1 Điều 98 cho phép áp dụng khi địa phương không có quỹ đất ở, nhà ở tái định cư phù hợp. Giá trị quy đổi căn cứ giá đất cụ thể của loại đất được bồi thường tại thời điểm thu hồi.
Như vậy, với 120m² đất ở mặt đường, ông A được bảo đảm bồi thường theo đúng giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, với hình thức linh hoạt theo khoản 1 Điều 98; trình tự, thủ tục và giá đất cụ thể thực hiện theo quy định Chính phủ quy định chi tiết tại khoản 3 Điều này.
Ví dụ áp dụng: hộ có nhiều thửa đất ở bị thu hồi
Ông A là hộ gia đình, sử dụng 02 thửa đất ở hợp pháp tại cùng một xã, đều có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95 Luật Đất đai 2024. Nhà nước thu hồi cả hai thửa để thực hiện dự án. Theo khoản 1 Điều 98, ông A được bồi thường bằng đất ở, nhà ở, tiền hoặc đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi.
Việc xác định phương thức bồi thường cho nhiều thửa thực hiện theo quy định chi tiết của Chính phủ tại khoản 3 Điều 98. Nguyên tắc: bồi thường theo diện tích, loại đất, hạng đất và vị trí của từng thửa bị thu hồi; hộ gia đình có nhiều thửa đất ở bị thu hồi được xem xét bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở cho từng thửa, bảo đảm không vượt quá hạn mức giao đất ở theo quy định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Phần vượt hạn mức (nếu có) được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm thu hồi.
Giả sử thửa thứ nhất diện tích 100 m², thửa thứ hai 150 m²; hạn mức giao đất ở tại địa phương là 200 m². Ông A có thể nhận bồi thường bằng đất ở tái định định cư tương ứng 200 m² (trong hạn mức) và bồi thường bằng tiền cho 50 m² vượt hạn mức, hoặc chọn toàn bộ bằng tiền theo giá đất cụ thể. Trường hợp chọn đất có mục đích sử dụng khác, diện tích và loại đất được xác định theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
Lưu ý: quyền chọn phương thức bồi thường thuộc về hộ gia đình phù hợp quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và quỹ đất, nhà ở của địa phương; mọi phương án phải bảo đảm nguyên tắc công khai, dân chủ, khách quan theo pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
Lưu ý thực tiễn
Thứ nhất, xác định tư cách chủ thể. Khoản 1 Điều 98 chỉ áp dụng cho hộ gia đình, cá nhân, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức kinh tế đang sử dụng đất ở hoặc sở hữu nhà ở gắn liền quyền sử dụng đất. Tổ chức kinh tế thực hiện dự án nhà ở thuộc khoản 2, chỉ được bồi thường bằng tiền hoặc bằng đất — không có phương án bồi thường bằng nhà ở. Nhầm lẫn hai khoản dẫn tới đề xuất phương án bồi thường sai.
Thứ hai, điều kiện bồi thường. Điều 98 không tự đặt điều kiện; dẫn chiếu Điều 95 Luật Đất đai 2024. Hồ sơ thiếu giấy tờ theo Điều 95 thì không phát sinh quyền bồi thường, dù đang ở hợp pháp trên đất. Cần rà soát giấy tờ trước khi lập phương án.
Thứ ba, lựa chọn phương án. Khoản 1 cho bốn hình thức: đất ở, nhà ở, tiền, hoặc đất mục đích khác. Thực tiễn thường mặc định bồi thường bằng tiền; cần tôn trọng nguyện vọng người dân nếu quỹ đất, quỹ nhà cho phép. Ví dụ: hộ dân bị thu hồi 100 m² đất ở tại đô thị, có đủ giấy tờ theo Điều 95 — được chọn tái định cư bằng đất ở hoặc nhận tiền theo giá đất cụ thể.
Thứ tư, giá bồi thường. Bồi thường bằng tiền phải theo giá đất cụ thể tại thời điểm quyết định thu hồi, không dùng bảng giá đất. Sai lệch giá là nguồn khiếu nại phổ biến nhất.
Kết luận
Điều 98 Luật Đất đai 2024 kế thừa cấu trúc cũ nhưng mở rộng chủ thể (người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài) và đa dạng hóa hình thức bồi thường. Điểm mấu chốt: xác định đúng khoản áp dụng, đối chiếu Điều 95 về điều kiện, tôn trọng quyền lựa chọn phương án, và áp giá đúng thời điểm. Khoản 3 giao Chính phủ quy định chi tiết — cần theo dõi văn bản hướng dẫn thi hành để áp dụng thống nhất.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: