Điều 70. Tính nguyên gốc của thiết kế bố trí 1. Thiết kế bố trí được coi là có tính nguyên gốc nếu đáp ứng các điều kiện sau đây: a) Là kết quả lao động sáng tạo của chính tác giả; b) Chưa được những người sáng tạo thiết kế bố trí và những nhà sản xuất mạch tích hợp bán dẫn biết đến một cách rộng rãi tại thời điểm tạo ra thiết kế bố trí đó. 2. Thiết kế bố trí là sự kết hợp các phần tử, các mối liên kết thông thường chỉ được coi là có tính nguyên gốc nếu toàn bộ sự kết hợp đó có tính nguyên gốc theo quy định tại khoản 1 Điều này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 70 Luật Sở hữu trí tuệ quy định hai nhóm điều kiện độc lập của tính nguyên gốc thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn.
Khoản 1 — hai điều kiện tích lũy. Điểm a yêu cầu thiết kế bố trí "là kết quả lao động sáng tạo của chính tác giả". Đây là điều kiện chủ quan, gắn với quá trình sáng tạo: tác giả phải tự mình tạo ra thiết kế, không sao chép. Điểm b là điều kiện khách quan: thiết kế "chưa được những người sáng tạo thiết kế bố trí và những nhà sản xuất mạch tích hợp bán dẫn biết đến một cách rộng rãi tại thời điểm tạo ra thiết kế bố trí đó". Mốc đánh giá là thời điểm tạo ra, không phải thời điểm nộp đơn. Đối tượng so sánh là giới chuyên môn — người sáng tạo và nhà sản xuất — chứ không phải công chúng nói chung. Tiêu chuẩn "biết đến rộng rãi" thấp hơn "đã bộc lộ công khai" ở lĩnh vực sáng chế.
Khoản 2 — kết hợp phần tử thông thường. Thiết kế bố trí là sự kết hợp các phần tử, mối liên kết thông thường chỉ đạt tính nguyên gốc nếu toàn bộ sự kết hợp có tính nguyên gốc theo khoản 1. Nghĩa là không đánh giá nguyên gốc của từng phần tử riêng lẻ, mà đánh giá tính sáng tạo của tổ hợp. Ví dụ: một thiết kế bố trí ghép các khối logic chuẩn (cổng AND, OR, flip-flop) vốn quen thuộc, nhưng cách sắp xếp, định tuyến tạo ra hiệu quả bố trí mới, tiết kiệm diện tích hoặc giảm nhiễu — toàn bộ tổ hợp vẫn có thể được coi là nguyên gốc. Ngược lại, nếu chỉ lắp ghép máy móc các phần tử theo cách thức đã biết rộng rãi trong giới sản xuất mạch tích hợp, thiết kế không đạt khoản 2.
Hai khoản có quan hệ bổ trợ: khoản 1 đặt chuẩn nền, khoản 2 giải quyết trường hợp đặc thù của thiết kế bố trí — vốn bản chất là sự kết hợp các phần tử. Khi thẩm định, cần xét đồng thời cả điểm a, điểm b khoản 1 và khoản 2 để kết luận tính nguyên gốc.
1. Điều kiện "kết quả lao động sáng tạo của chính tác giả" (khoản 1 điểm a)
Đây là điều kiện về nguồn gốc sáng tạo. Thiết kế bố trí phải do chính tác giả tạo ra bằng hoạt động trí tuệ, không phải sao chép từ thiết kế của người khác. Lao động sáng tạo đòi hỏi sự đầu tư trí tuệ thực sự trong việc lựa chọn, sắp xếp các phần tử và mối liên kết của mạch tích hợp bán dẫn. Ví dụ: một kỹ sư thiết kế vi mạch tự nghiên cứu, bố trí lại các cell logic để tối ưu diện tích và tiêu thụ điện năng đáp ứng điều kiện này; ngược lại, việc sao chép nguyên mẫu (reverse engineering) từ chip của đối thủ không thỏa mãn điểm a.
2. Điều kiện "chưa được biết đến một cách rộng rãi" (khoản 1 điểm b)
Điều kiện này xác lập tính mới tương đối theo không gian và thời gian: tại thời điểm tạo ra thiết kế bố trí, thiết kế đó chưa được những người sáng tạo thiết kế bố trí và những nhà sản xuất mạch tích hợp bán dẫn biết đến một cách rộng rãi. Đối tượng được xét là giới chuyên môn trong lĩnh vực, không phải công chúng nói chung. Thời điểm đánh giá là thời điểm tạo ra thiết kế, không phải thời điểm nộp đơn đăng ký. Hệ quả: một thiết kế đã được công bố rộng rãi trong giới sản xuất chip trước đó sẽ mất tính nguyên gốc, kể cả khi tác giả tự tạo ra độc lập.
3. Quy tắc đặc biệt với sự kết hợp các phần tử thông thường (khoản 2)
Khi thiết kế bố trí chỉ là sự kết hợp các phần tử, các mối liên kết thông thường, pháp luật không loại trừ tuyệt đối mà áp dụng phép thử tổng thể: toàn bộ sự kết hợp phải có tính nguyên gốc theo khoản 1. Nghĩa là từng phần tử riêng lẻ có thể đã quen thuộc, nhưng cách kết hợp phải thể hiện lao động sáng tạo của chính tác giả và chưa được giới chuyên môn biết đến rộng rãi. Ví dụ: việc ghép các khối chức năng chuẩn (ALU, thanh ghi, bộ giải mã) theo một sơ đồ bố trí mới tối ưu đường truyền có thể đạt tính nguyên gốc, trong khi việc lắp ghép máy móc theo đúng thiết kế phổ biến thì không.
4. Hệ quả pháp lý
Tính nguyên gốc theo Điều 70 là điều kiện tiên quyết để thiết kế bố trí được bảo hộ. Thiết kế không đáp ứng khoản 1 hoặc khoản 2 Điều 70 sẽ bị từ chối bảo hộ hoặc bị hủy hiệu lực nếu đã được cấp văn bằng.
Thực tiễn áp dụng. Điều 70 đặt gánh nặng chứng minh tính nguyên gốc lên chủ thể nộp đơn. Cơ quan xử lý đơn không tự thẩm tra sâu về lao động sáng tạo mà chủ yếu dựa trên hồ sơ, mô tả thiết kế bố trí và tuyên bố của tác giả. Do đó, tranh chấp về tính nguyên gốc thường phát sinh khi có khiếu nại hoặc trong tố tụng, chứ không nhất thiết bộc lộ ở giai đoạn đăng ký.
Điểm a khoản 1 đòi hỏi "kết quả lao động sáng tạo của chính tác giả". Thực tiễn cho thấy khó khăn nằm ở việc phân định giữa sáng tạo thực sự và công việc sao chép, tối ưu thông thường. Ví dụ: một doanh nghiệp thiết kế lại bố trí mạch tích hợp dựa trên sản phẩm của đối thủ, chỉ thay đổi vị trí một vài khối chức năng, rất dễ bị coi là không đáp ứng điều kiện này.
Điểm b khoản 1 loại trừ thiết kế đã được "những người sáng tạo thiết kế bố trí và những nhà sản xuất mạch tích hợp bán dẫn biết đến một cách rộng rãi" tại thời điểm tạo ra. Tiêu chí này hẹp hơn tiêu chí "tính mới" thông thường: chỉ cần giới chuyên môn trong ngành đã biết rộng rãi là đủ để mất tính nguyên gốc, kể cả khi chưa từng được đăng ký hay công bố chính thức.
Khoản 2 xử lý trường hợp kết hợp các phần tử, mối liên kết thông thường. Sự kết hợp chỉ được bảo hộ nếu toàn bộ sự kết hợp có tính nguyên gốc. Nghĩa là việc ghép các khối đã biết không tự động tạo ra tính nguyên gốc; doanh nghiệp phải chứng minh được đóng góp sáng tạo nằm ở chính cách kết hợp.
Lưu ý cho doanh nghiệp. Thứ nhất, lưu giữ đầy đủ tài liệu chứng minh quá trình sáng tạo: bản vẽ, nhật ký thiết kế, phân công tác giả, ngày tháng tạo ra. Thứ hai, rà soát tình trạng hiểu biết của thị trường tại thời điểm tạo ra thiết kế để đánh giá rủi ro theo điểm b khoản 1. Thứ ba, với thiết kế dạng kết hợp, cần mô tả rõ yếu tố sáng tạo của tổng thể theo khoản 2, tránh chỉ liệt kê các phần tử riêng lẻ. Thứ tư, xác lập quyền tác giả và quyền sở hữu rõ ràng với người lao động, tránh tranh chấp về "chính tác giả" theo điểm a khoản 1.
Kết luận. Điều 70 Luật Sở hữu trí tuệ đặt hai trụ cột cho tính nguyên gốc của thiết kế bố trí: (i) kết quả lao động sáng tạo của chính tác giả (khoản 1 điểm a); (ii) chưa được người sáng tạo và nhà sản xuất mạch tích hợp bán dẫn biết đến rộng rãi tại thời điểm tạo ra (khoản 1 điểm b). Khoản 2 giải quyết trường hợp kết hợp các phần tử, mối liên kết thông thường: chỉ nguyên gốc khi toàn bộ sự kết hợp nguyên gốc theo khoản 1. Tiêu chuẩn này thấp hơn tính sáng tạo của sáng chế — không đòi hỏi trình độ sáng tạo, chỉ loại trừ sao chép và tri thức phổ biến. Ví dụ: một vi mạch ghép các khối khuếch đại, so sánh, dao động vốn quen thuộc vẫn có thể được bảo hộ nếu cách bố trí, định tuyến và tương tác giữa chúng là kết quả lao động sáng tạo riêng của tác giả và chưa phổ biến rộng rãi tại thời điểm tạo ra.
Kiến nghị.
Các kiến nghị trên bảo đảm Điều 70 vừa khuyến khích đầu tư thiết kế bố trí, vừa ngăn lạm dụng bảo hộ với thiết kế sao chép hoặc phổ biến.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: