Bình luận Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015: Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự | Công ty Luật Minh Bạch

Bình luận Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015: Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự

Hình sự · Công ty Luật Minh Bạch · Cập nhật 2026/11

Điều 21. Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Khái quát Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015

Khái quát Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015

Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định về tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự. Điều luật xác định hai căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự: (i) người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác; và (ii) bệnh đó làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Hai điều kiện phải tồn tại đồng thời — chỉ mắc bệnh chưa đủ, mà bệnh phải dẫn đến mất năng lực nhận thức, điều khiển hành vi tại thời điểm thực hiện hành vi.

Về bản chất, Điều 21 thể hiện nguyên tắc lỗi — trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi người phạm tội có năng lực nhận thức và điều khiển hành vi. Người không có năng lực trách nhiệm hình sự không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng có thể bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh theo quy định của Bộ luật Hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự.

Ví dụ thực tiễn: A mắc bệnh tâm thần phân liệt thể hoang tưởng, trong cơn loạn thần giết người. Giám định pháp y tâm thần kết luận A mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi tại thời điểm gây án. Theo Điều 21, A không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội giết người (Điều 123), nhưng bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Ngược lại, nếu B mắc bệnh tâm thần nhưng bệnh không làm mất năng lực nhận thức, điều khiển hành vi, B vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 21 cần được đọc cùng các điều luật liên quan: Điều 12 (tuổi chịu trách nhiệm hình sự), Điều 13 (phạm tội do dùng chất kích thích), và các quy định về giám định pháp y tâm thần. Việc xác định tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự bắt buộc dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần của cơ quan có thẩm quyền.

2. Nội dung điều luật và các quy định liên quan

Nội dung Điều 21. Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định: “Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.” Điều luật xác lập căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự dựa trên năng lực chủ thể.

Phân tích các dấu hiệu. Thứ nhất, về hành vi: người đó vẫn thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, tức có đủ yếu tố khách quan của tội phạm. Thứ hai, về tình trạng bệnh lý: đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác. Thứ ba, về hệ quả: bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Hai dấu hiệu bệnh lý và mất năng lực phải cùng tồn tại tại thời điểm thực hiện hành vi. Mất năng lực nhận thức là không hiểu tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi; mất năng lực điều khiển là không làm chủ được hành vi dù có thể nhận thức.

Quy định liên quan. Khoản 1 Điều 13 Bộ luật Hình sự loại trừ trách nhiệm hình sự với người không có năng lực trách nhiệm hình sự. Điều 49 Bộ luật Hình sự quy định bắt buộc chữa bệnh đối với người mắc bệnh tâm thần. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trưng cầu giám định pháp y tâm thần khi có nghi ngờ về năng lực nhận thức, điều khiển hành vi; kết luận giám định là căn cứ xác định tình trạng này.

Ví dụ thực tiễn. A mắc bệnh tâm thần phân liệt, trong cơn loạn thần gây thương tích cho người khác. Kết luận giám định xác định A mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi tại thời điểm gây án. A không phải chịu trách nhiệm hình sự nhưng có thể bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh theo Điều 49. Ngược lại, nếu giám định xác định A chỉ giảm khả năng nhận thức, A vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, tình trạng bệnh chỉ là tình tiết giảm nhẹ.

3. Phân tích các khái niệm, dấu hiệu pháp lý

1. Khái niệm "tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự". Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự do thiếu năng lực chủ thể — nền tảng của lỗi và của cấu thành tội phạm.

2. Các dấu hiệu pháp lý. Điều luật đòi hỏi đồng thời hai dấu hiệu:

Thứ nhất, dấu hiệu y học (nguyên nhân sinh học): người đó đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác. Điều luật không liệt kê cụ thể mà dùng khái niệm mở, nên cần giám định pháp y tâm thần để xác định (theo Điều 206 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bắt buộc trưng cầu giám định khi có nghi ngờ về năng lực nhận thức, điều khiển hành vi).

Thứ hai, dấu hiệu tâm lý (hậu quả pháp lý): bệnh đó làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Luật dùng chữ "mất" (triệt tiêu hoàn toàn), khác với "hạn chế" năng lực — người bị hạn chế vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, chỉ được xem xét giảm nhẹ. Hai dấu hiệu có quan hệ nhân quả: bệnh phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến mất năng lực.

3. Ví dụ thực tiễn. A mắc tâm thần phân liệt thể hoang tưởng, trong cơn loạn thần giết người. Kết luận giám định xác định tại thời điểm gây án A mất hoàn toàn khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Theo Điều 21, A không phải chịu trách nhiệm hình sự; Tòa áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh (Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015). Ngược lại, nếu B mắc bệnh nhưng chỉ suy giảm năng lực, B vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Lưu ý: Điều 21 chỉ loại trừ trách nhiệm hình sự, không loại trừ trách nhiệm dân sự — người gây thiệt hại vẫn có thể phải bồi thường theo pháp luật dân sự (Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015).

4. Mối liên hệ với các điều luật khác trong Bộ luật Hình sự

Liên hệ Điều 21 với các điều luật khác trong Bộ luật Hình sự

Điều 21 là trung tâm của nhóm quy định về năng lực trách nhiệm hình sự. Điều 21 loại trừ trách nhiệm hình sự khi người thực hiện hành vi mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Điều 21 đối lập trực tiếp với Điều 20 (phòng vệ chính đáng) và Điều 22 (tình thế cấp thiết): Điều 20, Điều 22 loại trừ tính trái pháp luật của hành vi; Điều 21 loại trừ năng lực chủ thể. Hệ quả khác nhau: hành vi phòng vệ chính đáng không cấu thành tội phạm; hành vi của người mắc bệnh tâm thần vẫn là hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Điều 21 gắn với Điều 12 (tuổi chịu trách nhiệm hình sự) và Điều 13 (phạm tội do dùng chất kích thích). Điều 12 xác định mốc tuổi; Điều 21 xác định mốc năng lực tâm thần. Điều 13 loại trừ áp dụng Điều 21 khi người phạm tội tự đưa mình vào tình trạng mất khả năng nhận thức do dùng rượu, bia, chất kích thích mạnh khác. Ví dụ: A say rượu đến mất khả năng điều khiển hành vi, gây thương tích — A vẫn chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 13, không được viện Điều 21.

Điều 21 liên hệ Điều 49 (các biện pháp tư pháp). Người không có năng lực trách nhiệm hình sự có thể bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh theo Điều 49. Điều 21 cũng liên quan Điều 51 (tình tiết giảm nhẹ) khi người phạm tội mắc bệnh hạn chế khả năng nhận thức — đây là năng lực trách nhiệm hình sự hạn chế, không phải tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự. Thực tiễn: Tòa án thường trưng cầu giám định pháp y tâm thần theo Điều 21 trước khi xét xử; kết luận giám định xác định mất khả năng nhận thức là căn cứ đình chỉ vụ án, áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.

Cuối cùng, Điều 21 chi phối toàn bộ Phần các tội phạm: mọi cấu thành tội phạm đều đòi hỏi chủ thể có năng lực trách nhiệm hình sự. Thiếu năng lực theo Điều 21, không cấu thành tội phạm nào được xác lập.

5. Thực tiễn áp dụng và lưu ý

Thực tiễn áp dụng và lưu ý

Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 đặt ra hai điều kiện tích lũy: (i) người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác; (ii) bệnh đó làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Thiếu một trong hai điều kiện, không loại trừ trách nhiệm hình sự.

Thực tiễn xét xử cho thấy tòa án thường gặp khó khăn khi giám định tâm thần. Ví dụ: bị can gây thương tích trong cơn động kinh phức tạp, hoặc loạn thần do rượu — kết luận giám định phải xác định rõ tại thời điểm thực hiện hành vi, năng lực nhận thức và điều khiển đã bị mất hay chỉ suy giảm. Trường hợp chỉ suy giảm năng lực, người đó vẫn chịu trách nhiệm hình sự, tình trạng bệnh có thể được xem là tình tiết giảm nhẹ theo điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015.

Lưu ý quan trọng: Điều 21 chỉ loại trừ trách nhiệm hình sự, không loại trừ nghĩa vụ dân sự. Theo Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015, người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại thì người giám hộ hoặc người trực tiếp trông nom phải bồi thường. Ngoài ra, Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tòa án có thể áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với người không có năng lực trách nhiệm hình sự.

Về thủ tục, Điều 206 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 yêu cầu bắt buộc trưng cầu giám định pháp y tâm thần khi có căn cứ nghi ngờ. Kết luận giám định là chứng cứ quan trọng nhưng không phải duy nhất — tòa án phải đánh giá toàn diện, khách quan, không máy móc dựa vào kết luận giám định nếu có mâu thuẫn với các chứng cứ khác.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

  • Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) - Điều 21
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Gửi thông tin vụ việc tại đây hoặc gọi 0987 892 333.
📞 💬 WhatsApp