Bình luận Điều 96 Luật Đất đai 2024: Bồi thường đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân | Công ty Luật Minh Bạch

Bình luận Điều 96 Luật Đất đai 2024: Bồi thường đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân

Đất đai & nhà ở · Công ty Luật Minh Bạch · Cập nhật 2026/11

Điều 96. Bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân 1. Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này thì được bồi thường bằng đất nông nghiệp hoặc bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi hoặc bằng nhà ở. 2. Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất thì việc bồi thường về đất nông nghiệp được quy định như sau: a) Diện tích đất nông nghiệp được bồi thường bao gồm diện tích trong hạn mức quy định tại Điều 176 và Điều 177 của Luật này và diện tích đất do được nhận thừa kế; b) Đối với diện tích đất nông nghiệp do nhận chuyển quyền sử dụng đất vượt hạn mức trước ngày 01 tháng 7 năm 2014 thì việc bồi thường, hỗ trợ được thực hiện theo quy định của Chính phủ. 3. Đối với đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01 tháng 7 năm 2004 mà người sử dụng đất là hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhưng không đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất theo quy định của Luật này thì việc bồi thường được thực hiện theo quy định của Chính phủ.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Nội dung Điều 96 Luật Đất đai 2024 (trích nguyên văn)

Điều 96. Bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân

1. Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất, nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này thì được bồi thường bằng đất nông nghiệp hoặc bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi hoặc bằng nhà ở.

2. Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất thì việc bồi thường về đất nông nghiệp được quy định như sau:

a) Diện tích đất nông nghiệp được bồi thường bao gồm diện tích trong hạn mức quy định tại Điều 176 và Điều 177 của Luật này và diện tích đất do được nhận thừa kế;

b) Đối với diện tích đất nông nghiệp do nhận chuyển quyền sử dụng đất vượt hạn mức trước ngày 01 tháng 7 năm 2014 thì việc bồi thường, hỗ trợ được thực hiện theo quy định của Chính phủ.

3. Đối với đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01 tháng 7 năm 2004 mà người sử dụng đất là hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhưng không đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất theo quy định của Luật này thì việc bồi thường được thực hiện theo quy định của Chính phủ.

Phân tích. Khoản 1 mở rộng hình thức bồi thường: bốn lựa chọn — đất nông nghiệp, tiền, đất khác mục đích, hoặc nhà ở — nhưng điều kiện tiên quyết là đáp ứng Điều 95. Khoản 2 xác định phạm vi diện tích được bồi thường: trong hạn mức (Điều 176, Điều 177) cộng diện tích nhận thừa kế; phần vượt hạn mức do chuyển quyền trước 01/7/2014 giao Chính phủ quy định. Khoản 3 xử lý đất sử dụng trước 01/7/2004 không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận.

Ví dụ. Hộ ông A có 5.000 m² đất trồng lúa, trong đó 3.000 m² trong hạn mức, 2.000 m² nhận thừa kế. Thu hồi toàn bộ: bồi thường cả 5.000 m². Nếu 2.000 m² là nhận chuyển nhượng vượt hạn mức năm 2010, phần này áp dụng quy định Chính phủ.

2. Đối tượng được bồi thường về đất nông nghiệp

Đối tượng được bồi thường về đất nông nghiệp

Khoản 1 Điều 96 Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15) xác định đối tượng được bồi thường là hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất, với điều kiện có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 95 của Luật này. Như vậy, tư cách đối tượng gắn với hai yếu tố: (i) đang sử dụng đất nông nghiệp tại thời điểm thu hồi; (ii) đáp ứng điều kiện bồi thường về đất theo Điều 95.

Cần phân biệt hai nhóm trong cùng điều luật. Khoản 1 quy định hình thức bồi thường cho nhóm đủ điều kiện: bằng đất nông nghiệp, bằng tiền, bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi hoặc bằng nhà ở. Khoản 3 mở rộng bảo vệ cho nhóm đặc thù: hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, đã sử dụng đất nông nghiệp trước ngày 01 tháng 7 năm 2004 nhưng không đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; việc bồi thường thực hiện theo quy định của Chính phủ. Đây là điểm kế thừa và hoàn thiện chính sách bảo đảm sinh kế cho nông dân thiếu giấy tờ.

Phạm vi diện tích được bồi thường theo điểm a khoản 2 Điều 96 gồm diện tích trong hạn mức quy định tại Điều 176 và Điều 177, cùng diện tích đất do được nhận thừa kế. Với diện tích nhận chuyển quyền vượt hạn mức trước ngày 01 tháng 7 năm 2014, bồi thường, hỗ trợ theo quy định của Chính phủ (điểm b khoản 2).

Ví dụ thực tiễn: hộ ông A đang sử dụng 3.000 m² đất trồng lúa, có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thuộc hạn mức tại Điều 176 — đủ điều kiện bồi thường theo khoản 1 và được bồi thường toàn bộ diện tích theo điểm a khoản 2. Ngược lại, hộ bà B canh tác 2.000 m² đất nông nghiệp từ năm 2000, không có giấy tờ, trực tiếp sản xuất — thuộc khoản 3, được xem xét bồi thường theo quy định của Chính phủ dù không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận.

Hệ quả pháp lý: xác định đúng đối tượng là bước đầu tiên bảo đảm tính hợp pháp của phương án bồi thường, tránh bỏ sót hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc diện đặc thù tại khoản 3.

3. Căn cứ và cách tính giá đất bồi thường

Căn cứ pháp lý. Điều 96 Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15) quy định hình thức bồi thường (khoản 1) và phạm vi diện tích được bồi thường (khoản 2, khoản 3), nhưng không ấn định giá. Giá đất bồi thường xác định theo Điều 95 (điều kiện được bồi thường) và cơ chế giá đất của Luật: bảng giá đất do UBND cấp tỉnh ban hành theo khung giá Chính phủ, hoặc giá đất cụ thể do cơ quan có thẩm quyền xác định khi bảng giá chưa phù hợp. Nguyên tắc: bồi thường theo giá đất cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi tại thời điểm quyết định thu hồi.

Cách tính. Tiền bồi thường = diện tích được bồi thường × đơn giá đất nông nghiệp. Diện tích được bồi thường theo điểm a khoản 2 Điều 96 gồm: diện tích trong hạn mức (Điều 176, Điều 177) và diện tích nhận thừa kế. Phần vượt hạn mức do nhận chuyển quyền trước 01/7/2014 thì bồi thường, hỗ trợ theo quy định Chính phủ (điểm b khoản 2).

Ví dụ. Hộ ông A có 5.000 m² đất trồng lúa, hạn mức tại địa phương 3.000 m²; 2.000 m² vượt hạn mức có nguồn gốc nhận chuyển nhượng năm 2010. Giá đất lúa theo bảng giá 80.000 đồng/m². Bồi thường phần trong hạn mức: 3.000 × 80.000 = 240 triệu đồng. Phần 2.000 m² vượt hạn mức trước 01/7/2014: áp dụng cơ chế hỗ trợ theo nghị định của Chính phủ, không bồi thường toàn bộ theo giá đất.

4. Ví dụ áp dụng: hộ dân mất 500m2 đất trồng lúa

Giả thiết. Hộ ông A tại xã B, huyện C được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với 3.000m² đất trồng lúa trong hạn mức. Nhà nước thu hồi 500m² để làm đường giao thông. Hộ đủ điều kiện bồi thường theo Điều 95 Luật Đất đai 2024.

Xác định diện tích được bồi thường. Theo điểm a khoản 2 Điều 96, diện tích đất nông nghiệp được bồi thường gồm diện tích trong hạn mức quy định tại Điều 176, Điều 177 và diện tích do được nhận thừa kế. 500m² bị thu hồi nằm trong hạn mức, do đó toàn bộ diện tích này được bồi thường.

Hình thức bồi thường. Khoản 1 Điều 96 cho phép bồi thường bằng đất nông nghiệp, bằng tiền, bằng đất có mục đích sử dụng khác với loại đất thu hồi, hoặc bằng nhà ở. Hộ ông A lựa chọn bồi thường bằng tiền.

Cách tính tiền bồi thường. Giá đất trồng lúa do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định theo khung giá đất tại thời điểm thu hồi. Giả sử giá 80.000 đồng/m², tiền bồi thường về đất là:

500m² × 80.000 đồng/m² = 40.000.000 đồng.

Ngoài bồi thường về đất, hộ còn được xét hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề theo quy định của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.

Lưu ý tình huống vượt hạn mức. Nếu phần 500m² thuộc diện tích nhận chuyển quyền vượt hạn mức trước ngày 01/7/2014, việc bồi thường, hỗ trợ thực hiện theo quy định của Chính phủ (điểm b khoản 2 Điều 96), không áp dụng máy móc cách tính trên.

Lưu ý đất sử dụng trước 01/7/2004. Trường hợp hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp, sử dụng đất trước ngày 01/7/2004 nhưng không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận, việc bồi thường cũng theo quy định của Chính phủ (khoản 3 Điều 96).

Ví dụ cho thấy Điều 96 vừa xác định phạm vi diện tích được bồi thường, vừa mở nhiều phương án bồi thường, đồng thời dẫn chiếu Chính phủ đối với các trường hợp vượt hạn mức và đất sử dụng trước mốc 01/7/2004.

5. Ví dụ áp dụng: đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư

Ví dụ áp dụng: đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư

Ông A là hộ gia đình trực tiếp sản xuất nông nghiệp, đang sử dụng 1.500 m² đất trồng cây hàng năm xen kẽ trong khu dân cư tại xã X. Diện tích này nằm trong hạn mức giao đất nông nghiệp của hộ gia đình theo Điều 176 Luật Đất đai 2024 và ông A có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Nhà nước thu hồi toàn bộ diện tích để xây dựng công trình công cộng.

Căn cứ khoản 1 Điều 96 Luật Đất đai 2024, ông A đủ điều kiện được bồi thường theo Điều 95, nên được bồi thường bằng đất nông nghiệp hoặc bằng tiền hoặc bằng đất có mục đích sử dụng khác hoặc bằng nhà ở. Do quỹ đất nông nghiệp tại địa phương không còn, phương án bồi thường được thực hiện bằng tiền theo giá đất cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm thu hồi.

Về diện tích được bồi thường, điểm a khoản 2 Điều 96 xác định diện tích đất nông nghiệp được bồi thường bao gồm diện tích trong hạn mức quy định tại Điều 176, Điều 177 và diện tích đất do được nhận thừa kế. Toàn bộ 1.500 m² của ông A nằm trong hạn mức nên được bồi thường đầy đủ.

Giả sử ông A còn nhận chuyển nhượng thêm 5.000 m² vượt hạn mức trước ngày 01/7/2014. Phần vượt hạn mức này không được bồi thường theo điểm a khoản 2 Điều 96 mà thực hiện theo quy định của Chính phủ tại điểm b khoản 2 Điều 96 (bồi thường, hỗ trợ theo chính sách riêng).

Trường hợp khác: ông B sử dụng 800 m² đất nông nghiệp xen kẽ khu dân cư từ trước ngày 01/7/2004, trực tiếp sản xuất nhưng không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận. Khi thu hồi, ông B không được bồi thường theo khoản 1, khoản 2 Điều 96 mà áp dụng khoản 3 Điều 96 — bồi thường theo quy định của Chính phủ. Điểm cần lưu ý: đất xen kẽ trong khu dân cư vẫn là đất nông nghiệp, áp dụng Điều 96, không chuyển sang cơ chế bồi thường đất ở.

6. Lưu ý thực tiễn và kết luận

Lưu ý thực tiễn

  • Xác định hạn mức: Diện tích được bồi thường phụ thuộc hạn mức tại Điều 176 (đất nông nghiệp trồng cây hằng năm, nuôi trồng thủy sản) và Điều 177 (đất trồng cây lâu năm, đất rừng). Phần vượt hạn mức do nhận chuyển quyền trước 01/7/2014 không đương nhiên được bồi thường đất mà theo quy định của Chính phủ (khoản 2 Điều 96).
  • Phân biệt mốc thời gian: Đất nông nghiệp sử dụng trước 01/7/2004, hộ trực tiếp sản xuất nhưng không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận vẫn được xem xét bồi thường theo quy định của Chính phủ (khoản 3 Điều 96) — cần đối chiếu hồ sơ sử dụng đất, xác nhận của UBND cấp xã.
  • Điều kiện bồi thường: Phải đủ điều kiện tại Điều 95. Thiếu giấy tờ hoặc có tranh chấp thì phải làm rõ trước khi lập phương án.
  • Hình thức bồi thường: Khoản 1 Điều 96 cho phép linh hoạt bằng đất nông nghiệp, tiền, đất khác mục đích hoặc nhà ở — cần thống nhất với người dân, ưu tiên ổn định sinh kế.

Ví dụ thực tiễn: Hộ ông A sử dụng 5.000 m² đất trồng lúa; hạn mức tại địa phương là 3.000 m². Phần 3.000 m² trong hạn mức được bồi thường theo khoản 2 Điều 96; phần 2.000 m² vượt hạn mức nhận chuyển nhượng năm 2010 được xử lý theo quy định của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ.

Kết luận: Điều 96 Luật Đất đai 2024 kế thừa và hoàn thiện cơ chế bồi thường đất nông nghiệp, mở rộng hình thức bồi thường và giữ nguyên các mốc thời gian quan trọng (01/7/2004, 01/7/2014). Việc áp dụng đòi hỏi cơ quan thu hồi đất xác định chính xác hạn mức, nguồn gốc đất và điều kiện tại Điều 95, đồng thời vận dụng linh hoạt khoản 1 để bảo đảm quyền lợi và ổn định đời sống người sử dụng đất.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

  • Luật Đất đai 2024 (31/2024/QH15) - Điều 96
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Gửi thông tin vụ việc tại đây hoặc gọi 0987 892 333.
📞 💬 WhatsApp