Điều 66. Tính sáng tạo của kiểu dáng công nghiệp Kiểu dáng công nghiệp được coi là có tính sáng tạo nếu căn cứ vào các kiểu dáng công nghiệp đã được bộc lộ công khai dưới hình thức sử dụng, mô tả bằng văn bản hoặc bất kỳ hình thức nào khác ở trong nước hoặc ở nước ngoài trước ngày nộp đơn hoặc trước ngày ưu tiên của đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp trong trường hợp đơn được hưởng quyền ưu tiên, kiểu dáng công nghiệp đó không thể được tạo ra một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 66 Luật Sở hữu trí tuệ
Điều 66 xác lập tiêu chí tính sáng tạo — một trong các điều kiện bảo hộ kiểu dáng công nghiệp theo Điều 63 Luật Sở hữu trí tuệ. Theo đó, kiểu dáng công nghiệp có tính sáng tạo khi thỏa mãn đồng thời hai yếu tố:
Hai yếu tố này gắn kết chặt chẽ. Phạm vi đối chiếu không giới hạn ở Việt Nam mà mở rộng toàn cầu, bao trùm mọi hình thức bộc lộ — kể cả sử dụng công khai, không chỉ văn bản. Mốc thời gian là ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, bảo đảm tính khách quan và ổn định của thẩm định.
Tiêu chuẩn "người có hiểu biết trung bình" là chuẩn khách quan giả định, không phải người có trình độ chuyên gia cũng không phải người không biết gì. Kiểu dáng chỉ bị coi là không có tính sáng tạo khi người này có thể tạo ra nó một cách dễ dàng — ví dụ chỉ thay đổi kích thước, màu sắc, vật liệu, hoặc lắp ghép các chi tiết đã biết mà không tạo ra hiệu quả thẩm mỹ mới.
Ví dụ thực tiễn: Một đơn đăng ký kiểu dáng bình nước có thân hình trụ và nắp tròn. Nếu trước ngày nộp đơn đã tồn tại bình nước tương tự được bán công khai trên thị trường nước ngoài, và sự khác biệt chỉ là thay đổi tỷ lệ đường kính thân bình — thay đổi mà người hiểu biết trung bình dễ dàng thực hiện — kiểu dáng bị coi là không có tính sáng tạo theo Điều 66. Ngược lại, nếu nắp bình có cơ cấu khóa xoay độc đáo tạo hiệu quả thẩm mỹ và công năng mới, không dễ nghĩ ra từ kiểu dáng đã biết, tính sáng tạo được xác lập.
Điều 66 cần đọc cùng Điều 65 (tính mới) và Điều 67 (khả năng áp dụng công nghiệp) để đánh giá toàn diện điều kiện bảo hộ kiểu dáng công nghiệp.
1. Khái niệm "tính sáng tạo"
Điều 66 Luật SHTT định nghĩa tính sáng tạo của kiểu dáng công nghiệp (KDCN) theo chuẩn "không thể được tạo ra một cách dễ dàng". Đây là điều kiện độc lập, tách biệt với tính mới (Điều 65) và tính áp dụng công nghiệp (Điều 67). Một KDCN có thể mới nhưng vẫn bị từ chối nếu người hiểu biết trung bình dễ dàng tạo ra nó.
2. Cơ sở đối chiếu — "đã bộc lộ công khai"
Điều 66 xác định mốc so sánh là các KDCN đã bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, dưới mọi hình thức: sử dụng, mô tả văn bản, hoặc bất kỳ hình thức nào khác, ở trong nước hoặc nước ngoài. Phạm vi bộc lộ mang tính toàn cầu, không giới hạn lãnh thổ.
3. Chuẩn đánh giá — "người có hiểu biết trung bình"
Điều 66 dùng chuẩn người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng (person skilled in the art). Người này nắm kiến thức phổ thông của ngành, không phải chuyên gia sáng tạo. KDCN bị coi là không sáng tạo nếu người này dễ dàng tạo ra nó từ các giải pháp đã biết, chẳng hạn chỉ thay đổi kích thước, màu sắc, vật liệu, hoặc kết hợp đơn thuần các yếu tố đã có.
4. Ví dụ thực tiễn
Ghế nhựa có lưng tựa cong — nếu chỉ là biến thể kích thước của ghế đã công bố, bị coi là dễ dàng tạo ra, không đạt Điều 66. Ngược lại, kiểu dáng đèn LED tích hợp tản nhiệt dạng khe nghiêng tạo hiệu ứng thị giác mới, không suy ra trực tiếp từ giải pháp trước đó, được coi là có tính sáng tạo.
5. Hệ quả pháp lý
Không đạt Điều 66, đơn KDCN bị từ chối cấp văn bằng theo điểm a khoản 1 Điều 73. Tính sáng tạo là điều kiện bắt buộc, không thể khắc phục bằng sửa đổi mô tả nếu bản chất kiểu dáng không thay đổi.
Thực tiễn áp dụng. Điều 66 Luật SHTT đặt tiêu chí "không thể được tạo ra một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng". Đây là chuẩn khách quan, đánh giá theo góc nhìn người thiết kế có chuyên môn trung bình, không theo góc nhìn chuyên gia cao cấp hay người tiêu dùng. Cơ quan xử lý đơn thường so sánh kiểu dáng với các giải pháp đã bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, gồm cả bộc lộ qua sử dụng, mô tả văn bản hoặc hình thức khác, trong nước và nước ngoài.
Thực tiễn cho thấy nhiều đơn bị từ chối vì kiểu dáng chỉ là biến thể đơn giản của giải pháp đã biết: thay đổi tỷ lệ, thay đổi vật liệu, đảo chiều bố trí, hoặc kết hợp các chi tiết quen thuộc mà không tạo hiệu quả thẩm mỹ mới. Ví dụ, một mẫu ghế chỉ thay đổi độ cong tựa lưng so với ghế đã công bố thường bị coi là dễ tạo ra. Ngược lại, kiểu dáng tạo ra tổ hợp đường nét, hình khối mang lại ấn tượng thị giác mới, không theo quy luật thiết kế thông thường, có khả năng được chấp nhận.
Lưu ý cho doanh nghiệp.
Kết luận. Điều 66 Luật Sở hữu trí tuệ xác lập hai cấu thành của tính sáng tạo kiểu dáng công nghiệp: (i) xác định tập hợp kiểu dáng đã bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên; (ii) đánh giá khả năng tạo ra kiểu dáng một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng. Tiêu chuẩn "không thể được tạo ra một cách dễ dàng" mang tính định tính, đòi hỏi cơ quan đăng ký và tòa án vận dụng đồng thời nhãn quan người hiểu biết trung bình và phương pháp tiếp cận tổng thể kiểu dáng. Thực tiễn cho thấy nhiều kiểu dáng chỉ khác biệt ở chi tiết nhỏ, hoặc là biến thể hiển nhiên từ kiểu dáng đã bộc lộ, thường bị từ chối hoặc bị hủy hiệu lực vì không đáp ứng Điều 66.
Kiến nghị.
Việc hoàn thiện các nội dung trên góp phần bảo vệ quyền của chủ kiểu dáng công nghiệp, đồng thời hạn chế đăng ký độc quyền đối với các giải pháp tạo dáng hiển nhiên, phù hợp mục tiêu cân bằng lợi ích của Luật Sở hữu trí tuệ.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: