Điều 420. Thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản 1. Hoàn cảnh thay đổi cơ bản khi có đủ các điều kiện sau đây: a) Sự thay đổi hoàn cảnh do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết hợp đồng; b) Tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên không thể lường trước được về sự thay đổi hoàn cảnh; c) Hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu như các bên biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác; d) Việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không có sự thay đổi nội dung hợp đồng sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên; đ) Bên có lợi ích bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất của hợp đồng mà không thể ngăn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng đến lợi ích. 2. Trong trường hợp hoàn cảnh thay đổi cơ bản, bên có lợi ích bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại hợp đồng trong một thời hạn hợp lý. 3. Trường hợp các bên không thể thỏa thuận được về việc sửa đổi hợp đồng trong một thời hạn hợp lý, một trong các bên có thể yêu cầu Tòa án: a) Chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định; b) Sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp của các bên do hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Tòa án chỉ được quyết định việc sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi. 4. Trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, Tòa án giải quyết vụ việc, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện ngh
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Khái quát Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 lần đầu tiên ghi nhận chế định "thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản" trong pháp luật hợp đồng Việt Nam, tạo cơ chế pháp lý cho bên bị ảnh hưởng khi hoàn cảnh biến động khách quan, không lường trước, làm thay đổi căn bản cân bằng lợi ích của hợp đồng. Điều luật thể hiện sự tiếp thu nguyên tắc rebus sic stantibus trong pháp luật quốc tế, đồng thời cụ thể hóa nguyên tắc thiện chí, trung thực tại Điều 3 và Điều 5 Bộ luật Dân sự 2015.
Về cấu trúc, Điều 420 gồm bốn khoản:
Ví dụ thực tiễn: doanh nghiệp A ký hợp đồng thuê mặt bằng kinh doanh dài hạn với mức giá cố định; sau đó Nhà nước ban hành chính sách phong tỏa, cấm hoạt động kinh doanh tại khu vực khiến A không thể khai thác. Đây là sự kiện khách quan, không lường trước, làm thay đổi căn bản mục đích hợp đồng; A có quyền yêu cầu đàm phán lại, nếu không thỏa thuận được thì yêu cầu Tòa án chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng theo khoản 2 và khoản 3 Điều 420.
Điều 420 vận hành trong mối liên hệ với các quy định về giao kết, thực hiện, sửa đổi, chấm dứt hợp đồng (Điều 385 đến Điều 428 Bộ luật Dân sự 2015), bảo đảm cân bằng giữa nguyên tắc pacta sunt servanda và yêu cầu công bằng trong quan hệ hợp đồng.
Nội dung điều luật và các quy định liên quan
Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Khoản 1 xác lập năm điều kiện đồng thời để một sự thay đổi hoàn cảnh được coi là "cơ bản": (i) nguyên nhân khách quan phát sinh sau khi giao kết; (ii) các bên không thể lường trước tại thời điểm giao kết; (iii) mức độ thay đổi lớn đến mức nếu biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc giao kết với nội dung hoàn toàn khác; (iv) tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không sửa đổi sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên; (v) bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép để ngăn chặn, giảm thiểu thiệt hại.
Khoản 2 trao cho bên có lợi ích bị ảnh hưởng quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại hợp đồng trong một thời hạn hợp lý. Đây là nghĩa vụ đàm phán thiện chí, không phải quyền đơn phương sửa đổi hay chấm dứt hợp đồng.
Khoản 3 quy định khi các bên không thỏa thuận được trong thời hạn hợp lý, một trong các bên có thể yêu cầu Tòa án chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định hoặc sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền, lợi ích hợp pháp. Tòa án chỉ được quyết định sửa đổi khi việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi — thể hiện nguyên tắc ưu tiên duy trì hợp đồng (favor contractus).
Khoản 4 xác định trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng và trong quá trình Tòa án giải quyết, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ của mình theo hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Ví dụ thực tiễn: Doanh nghiệp A thuê mặt bằng của B để kinh doanh; sau khi giao kết, cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định cấm hoạt động kinh doanh tại khu vực đó vì lý do quy hoạch. Sự thay đổi này do nguyên nhân khách quan, phát sinh sau khi giao kết, các bên không lường trước, khiến mục đích thuê không thể đạt được. A có quyền yêu cầu B đàm phán lại; nếu không thỏa thuận được, A có thể yêu cầu Tòa án chấm dứt hợp đồng theo điểm a khoản 3 Điều 420.
Điều 420 cần được đọc cùng các quy định về giao kết, thực hiện hợp đồng và các trường hợp miễn trừ trách nhiệm do sự kiện bất khả kháng tại Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, nhằm phân biệt giữa hoàn cảnh thay đổi cơ bản (dẫn đến đàm phán, sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng) và bất khả kháng (miễn trừ trách nhiệm khi không thể thực hiện nghĩa vụ).
Khái niệm hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 quy định năm điều kiện tích lũy. Thứ nhất, sự thay đổi phải do nguyên nhân khách quan, phát sinh sau thời điểm giao kết. Thứ hai, tại thời điểm giao kết, các bên không thể lường trước sự thay đổi. Thứ ba, mức độ thay đổi lớn đến mức nếu biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc giao kết với nội dung hoàn toàn khác. Thứ tư, tiếp tục thực hiện hợp đồng không sửa đổi sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên. Thứ năm, bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép để ngăn chặn, giảm thiểu thiệt hại. Đây là cơ chế rebus sic stantibus — hợp đồng được thực hiện trong điều kiện hoàn cảnh cơ bản không đổi.
Quyền của bên có lợi ích bị ảnh hưởng. Khoản 2 Điều 420 trao quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại hợp đồng trong thời hạn hợp lý. Khoản 3 mở rộng: khi đàm phán thất bại, một trong các bên có thể yêu cầu Tòa án chấm dứt hợp đồng tại thời điểm xác định hoặc sửa đổi hợp đồng nhằm cân bằng quyền, lợi ích hợp pháp. Tòa án chỉ sửa đổi khi chấm dứt hợp đồng gây thiệt hại lớn hơn chi phí thực hiện hợp đồng đã sửa đổi — thể hiện ưu tiên duy trì hợp đồng (favor contractus).
Nghĩa vụ tiếp tục thực hiện. Khoản 4 Điều 420 xác lập nghĩa vụ then chốt: trong quá trình đàm phán, Tòa án giải quyết, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, trừ khi có thỏa thuận khác. Quy định này ngăn lạm dụng quyền yêu cầu đàm phán để trì hoãn, gây thiệt hại cho bên kia.
Ví dụ thực tiễn. Doanh nghiệp A thuê mặt bằng kinh doanh dài hạn; sau giao kết, cơ quan nhà nước cấm hoạt động ngành nghề tại khu vực do quy hoạch mới. Đây là thay đổi khách quan, không lường trước, làm mục đích hợp đồng triệt tiêu. A có quyền yêu cầu chủ nhà đàm phán lại (khoản 2); nếu bất thành, A có thể yêu cầu Tòa án chấm dứt hợp đồng hoặc giảm giá thuê (khoản 3), nhưng trong thời gian đó vẫn phải trả tiền thuê theo khoản 4.
Điều 420 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 không đứng độc lập mà nằm trong hệ thống các quy định về sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều điều luật khác.
Trước hết, cần phân biệt Điều 420 với Điều 293 BLDS về sự kiện bất khả kháng. Sự kiện bất khả kháng là sự kiện khách quan không thể lường trước và không thể khắc phục được, làm cho bên có nghĩa vụ không thể thực hiện được nghĩa vụ; hậu quả pháp lý chủ yếu là miễn trách nhiệm. Trong khi đó, hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo Điều 420 không làm cho việc thực hiện hợp đồng trở nên không thể, mà chỉ gây mất cân bằng lợi ích nghiêm trọng. Hậu quả pháp lý là yêu cầu đàm phán lại, sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng chứ không phải miễn trách nhiệm. Ví dụ: bão lớn làm đứt đoạn giao thông khiến bên vận chuyển không thể giao hàng đúng hạn là sự kiện bất khả kháng theo Điều 293; nhưng giá nguyên liệu đầu vào tăng đột biến do xung đột thương mại toàn cầu khiến chi phí sản xuất tăng gấp ba thì có thể cấu thành hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo Điều 420.
Thứ hai, Điều 420 có quan hệ bổ trợ với Điều 416 BLDS về nghĩa vụ thông báo và Điều 417 BLDS về biện pháp ngăn chặn, hạn chế thiệt hại. Khoản 1 điểm đ khoản 1 Điều 420 yêu cầu bên bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng mà vẫn không thể ngăn chặn, giảm thiểu được thiệt hại. Điều này tương đồng với nghĩa vụ áp dụng biện pháp hạn chế thiệt hại theo Điều 417. Nếu bên bị ảnh hưởng không chứng minh được mình đã áp dụng các biện pháp này thì không được quyền yêu cầu đàm phán lại hợp đồng.
Thứ ba, khi đàm phán không thành, các bên có thể yêu cầu Tòa án chấm dứt hợp đồng theo khoản 3 Điều 420. Việc chấm dứt này có liên quan đến Điều 428 BLDS quy định về hậu quả pháp lý của việc chấm dứt hợp đồng, theo đó hợp đồng chấm dứt thì các bên không phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, bên đã thực hiện có quyền yêu cầu bên kia thanh toán phần giá trị tương ứng. Ví dụ: hợp đồng cung cấp nguyên liệu dài hạn giá cố định, giá thị trường tăng vọt do đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, bên mua yêu cầu đàm phán lại nhưng không thỏa thuận được, Tòa án có thể quyết định sửa đổi giá cả để cân bằng lợi ích thay vì chấm dứt nếu chấm dứt gây thiệt hại lớn hơn.
Cuối cùng, Điều 420 cũng cần được xem xét cùng Điều 395 BLDS về căn cứ phát sinh trách nhiệm dân sự và Điều 294 BLDS về thời hiệu khởi kiện, nhằm xác định quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại và thời hạn khởi kiện phù hợp khi xảy ra tranh chấp.
Thực tiễn áp dụng
Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 lần đầu ghi nhận học thuyết "hoàn cảnh thay đổi cơ bản" (clausula rebus sic stantibus). Thực tiễn xét xử cho thấy Tòa án áp dụng rất thận trọng, bởi điều luật đòi hỏi đồng thời cả năm điều kiện tại khoản 1 — thiếu một điều kiện là bác yêu cầu.
Ví dụ điển hình: dịch bệnh, thiên tai, thay đổi chính sách pháp luật, biến động giá nguyên vật liệu phi mã. Tuy nhiên, biến động giá thông thường trên thị trường thường bị coi là rủi ro thương mại mà bên kinh doanh phải lường trước, không thỏa mãn điểm b khoản 1. Tương tự, suy giảm kinh tế chung kéo dài cũng khó được chấp nhận nếu bên yêu cầu không chứng minh được tính không lường trước và mức thiệt hại nghiêm trọng.
Lưu ý
Khuyến nghị: doanh nghiệp nên dự liệu điều khoản điều chỉnh giá, bất khả kháng, cơ chế đàm phán lại ngay khi giao kết để hạn chế rủi ro và tranh chấp.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: