Điều 36. Quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động của người sử dụng lao động 1. Người sử dụng lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trong trường hợp sau đây: a) Người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo hợp đồng lao động được xác định theo tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công việc trong quy chế của người sử dụng lao động. Quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc do người sử dụng lao động ban hành nhưng phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở đối với nơi có tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở; b) Người lao động bị ốm đau, tai nạn đã điều trị 12 tháng liên tục đối với người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc đã điều trị 06 tháng liên tục đối với người làm việc theo hợp đồng lao động xác định thời hạn có thời hạn từ 12 tháng đến 36 tháng hoặc quá nửa thời hạn hợp đồng lao động đối với người làm việc theo hợp đồng lao động xác định thời hạn có thời hạn dưới 12 tháng mà khả năng lao động chưa hồi phục. Khi sức khỏe của người lao động bình phục thì người sử dụng lao động xem xét để tiếp tục giao kết hợp đồng lao động với người lao động; c) Do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh nguy hiểm, địch họa hoặc di dời, thu hẹp sản xuất, kinh doanh theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà người sử dụng lao động đã tìm mọi biện pháp khắc phục nhưng vẫn buộc phải giảm chỗ làm việc; d) Người lao động không có mặt tại nơi làm việc sau thời hạn quy định tại Điều 31 của Bộ luật này; đ) Người
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Vị trí, bố cục. Điều 36 Bộ luật Lao động 2019 quy định quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động của người sử dụng lao động. Điều luật gồm 3 khoản: khoản 1 liệt kê 07 căn cứ chấm dứt (điểm a đến g); khoản 2 xác định thời hạn báo trước; khoản 3 dẫn chiếu nghĩa vụ báo trước đối với trường hợp điểm d và điểm e khoản 1.
Đặc điểm pháp lý. Thứ nhất, quyền của người sử dụng lao động bị giới hạn theo phương thức "đóng" — chỉ được chấm dứt khi thuộc một trong các căn cứ luật định, không tùy nghi. Thứ hai, các căn cứ gắn với lỗi, năng lực hoặc hoàn cảnh khách quan của người lao động và của doanh nghiệp: không hoàn thành công việc (điểm a), ốm đau, tai nạn kéo dài (điểm b), thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, thu hẹp sản xuất (điểm c), vắng mặt quá hạn (điểm d), đủ tuổi nghỉ hưu (điểm đ), tự ý bỏ việc 05 ngày làm việc liên tục (điểm e), cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết (điểm g). Thứ ba, tính minh bạch được bảo đảm bằng yêu cầu về quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc và việc tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (điểm a khoản 1).
Ví dụ thực tiễn. Người lao động ký hợp đồng không xác định thời hạn, nghỉ ốm điều trị liên tục 12 tháng mà chưa hồi phục khả năng lao động — người sử dụng lao động được chấm dứt theo điểm b khoản 1, nhưng phải báo trước ít nhất 45 ngày (điểm a khoản 2). Ngược lại, người lao động tự ý bỏ việc 05 ngày làm việc liên tục không lý do chính đáng — chấm dứt theo điểm e khoản 1, thuộc diện khoản 3, không buộc báo trước.
Liên hệ. Điều 36 đặt trong tương quan với Điều 31 (nghĩa vụ có mặt), Điều 16 (thông tin giao kết) và Điều 169 (tuổi nghỉ hưu), đồng thời đối trọng với quyền đơn phương của người lao động tại Điều 35, thể hiện sự cân bằng lợi ích giữa hai bên trong quan hệ lao động.
1. Bảy căn cứ đơn phương chấm dứt
Khoản 1 Điều 36 Bộ luật Lao động 2019 liệt kê 07 trường hợp người sử dụng lao động (NSDLĐ) được đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động (HĐLĐ):
2. Thời hạn báo trước
Khoản 2 Điều 36 quy định thời hạn báo trước khi chấm dứt theo các điểm a, b, c, đ và g: ít nhất 45 ngày với HĐLĐ không xác định thời hạn; ít nhất 30 ngày với HĐLĐ xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng; ít nhất 03 ngày làm việc với HĐLĐ dưới 12 tháng và trường hợp điểm b. Ngành nghề đặc thù thực hiện theo quy định của Chính phủ.
3. Trường hợp không cần báo trước
Chấm dứt theo điểm d và điểm e khoản 1 không phải báo trước, do bản chất NLĐ đã vi phạm nghĩa vụ hoặc HĐLĐ đã đương nhiên chấm dứt.
Ví dụ thực tiễn: Công ty A ban hành quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc nhưng không tham khảo ý kiến ban chấp hành công đoàn cơ sở, rồi sa thải NLĐ vì "thường xuyên không hoàn thành". Việc chấm dứt theo điểm a khoản 1 Điều 36 không đủ điều kiện, NSDLĐ phải bồi thường theo Điều 41.
Khái niệm quyền đơn phương chấm dứt. Điều 36 Bộ luật Lao động 2019 trao cho người sử dụng lao động (NSDLĐ) quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động (HĐLĐ) — tức chấm dứt trước thời hạn theo ý chí một bên, không cần thỏa thuận với người lao động (NLĐ). Đây là quyền có điều kiện: chỉ phát sinh khi thuộc một trong bảy trường hợp tại khoản 1 Điều 36. Điều kiện này phân biệt với quyền đơn phương của NLĐ tại Điều 35 — vốn rộng hơn, không cần lý do.
Phân tích các căn cứ. Điểm a khoản 1 đòi hỏi tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công việc phải nằm trong quy chế do NSDLĐ ban hành, và phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện NLĐ tại cơ sở nếu nơi đó có tổ chức này. Thiếu quy chế hoặc thiếu tham khảo ý kiến, việc chấm dứt có thể bị coi là trái pháp luật. Điểm b gắn với thời gian điều trị liên tục (12 tháng với HĐLĐ không xác định thời hạn; 06 tháng với HĐLĐ 12–36 tháng; quá nửa thời hạn với HĐLĐ dưới 12 tháng) và điều kiện "khả năng lao động chưa hồi phục". Điểm c đòi hỏi NSDLĐ "đã tìm mọi biện pháp khắc phục nhưng vẫn buộc phải giảm chỗ làm việc" — nghĩa vụ chứng minh nỗ lực. Điểm d dẫn chiếu Điều 31 (NLĐ không có mặt sau thời hạn tạm hoãn). Điểm đ gắn với tuổi nghỉ hưu tại Điều 169. Điểm e yêu cầu bỏ việc không lý do chính đáng từ 05 ngày làm việc liên tục trở lên. Điểm g liên quan thông tin không trung thực theo khoản 2 Điều 16 khi giao kết.
Nghĩa vụ báo trước. Khoản 2 Điều 36 quy định thời hạn báo trước: ít nhất 45 ngày (HĐLĐ không xác định thời hạn); ít nhất 30 ngày (HĐLĐ 12–36 tháng); ít nhất 03 ngày làm việc (HĐLĐ dưới 12 tháng và trường hợp điểm b). Nghĩa vụ này không áp dụng với điểm d và điểm e khoản 1 (khoản 3 Điều 36).
Ví dụ thực tiễn. Công ty A ban hành quy chế đánh giá nhưng không tham khảo ý kiến công đoàn cơ sở, rồi chấm dứt HĐLĐ với NLĐ thường xuyên không hoàn thành công việc. Căn cứ điểm a khoản 1 Điều 36, việc chấm dứt vi phạm trình tự, NSDLĐ phải bồi thường theo Điều 41.
Mối liên hệ với các điều luật khác
Điều 36 không vận hành độc lập mà gắn chặt với nhiều điều luật trong Bộ luật Lao động 2019, tạo thành chuỗi điều kiện và hệ quả pháp lý liên hoàn.
Liên hệ Điều 16 và Điều 31. Điểm g khoản 1 dẫn chiếu khoản 2 Điều 16 về nghĩa vụ cung cấp trung thực thông tin khi giao kết hợp đồng lao động. Điểm d khoản 1 dẫn chiếu Điều 31 về trường hợp người lao động tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng. Hai căn cứ này chỉ phát sinh khi đáp ứng đúng điều kiện tại điều luật được dẫn chiếu.
Liên hệ Điều 169. Điểm đ khoản 1 viện dẫn Điều 169 về tuổi nghỉ hưu. Người sử dụng lao động chỉ được chấm dứt khi người lao động đủ tuổi nghỉ hưu theo lộ trình tại Điều 169, trừ khi hai bên có thỏa thuận khác.
Liên hệ Điều 41. Điều 41 quy định nghĩa vụ của người sử dụng lao động khi đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật, gồm nhận người lao động trở lại, thanh toán tiền lương và bồi thường. Điều 36 là chuẩn mực để xác định tính hợp pháp; vi phạm điều kiện tại Điều 36 kéo theo hệ quả tại Điều 41.
Liên hệ Điều 48. Khi chấm dứt hợp pháp theo Điều 36, người sử dụng lao động phải hoàn tất nghĩa vụ thanh toán trong thời hạn 14 ngày làm việc theo Điều 48, có thể kéo dài không quá 30 ngày trong một số trường hợp.
Liên hệ Điều 122 và Điều 125. Trình tự, thủ tục xử lý kỷ luật lao động theo Điều 122 và các hình thức xử lý kỷ luật theo Điều 125 là cơ sở để hiện thực hóa căn cứ tại điểm a khoản 1 (thường xuyên không hoàn thành công việc) và điểm e khoản 1 (tự ý bỏ việc).
Ví dụ thực tiễn. Người lao động tự ý bỏ việc 07 ngày làm việc liên tục không có lý do chính đáng. Người sử dụng lao động viện dẫn điểm e khoản 1 Điều 36, không cần báo trước theo khoản 3, nhưng vẫn phải tuân thủ trình tự xử lý kỷ luật tại Điều 122 và thanh toán theo Điều 48. Nếu chứng minh sai thời hạn bỏ việc hoặc không đúng thủ tục, việc chấm dứt bị coi là trái pháp luật và phát sinh nghĩa vụ tại Điều 41.
Thực tiễn áp dụng và lưu ý
Trong thực tiễn, điểm a khoản 1 Điều 36 là căn cứ gây tranh chấp nhiều nhất. Người sử dụng lao động phải chứng minh hai điều kiện: (i) có quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc ban hành hợp pháp, đã tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở; (ii) người lao động "thường xuyên" không hoàn thành — tức vi phạm lặp lại nhiều kỳ đánh giá, không phải một lần. Thiếu quy chế hoặc quy chế không được tham khảo ý kiến, việc chấm dứt bị coi là trái pháp luật, kéo theo nghĩa vụ nhận người lao động trở lại và bồi thường.
Ví dụ: doanh nghiệp ban hành quy chế đánh giá nhưng không họp tham khảo công đoàn cơ sở, sau đó sa thải nhân viên vì KPI thấp ba quý liên tiếp. Tòa án thường xác định việc chấm dứt trái pháp luật do quy chế không đủ điều kiện áp dụng theo điểm a khoản 1 Điều 36.
Điểm b khoản 1 đòi hỏi thời gian điều trị liên tục đúng mức luật định theo loại hợp đồng, và phải xác định "khả năng lao động chưa hồi phục". Khi sức khỏe bình phục, người sử dụng lao động có nghĩa vụ xem xét tiếp tục giao kết hợp đồng.
Về thủ tục, khoản 2 Điều 36 buộc báo trước 45 ngày (hợp đồng không xác định thời hạn), 30 ngày (xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng), 03 ngày làm việc (dưới 12 tháng và trường hợp điểm b). Riêng điểm d và điểm e khoản 1 không cần báo trước theo khoản 3. Lưu ý điểm e: phải là "05 ngày làm việc liên tục trở lên" và "không có lý do chính đáng" — cần lập biên bản, ghi nhận ngày vắng để làm căn cứ chứng minh.
Khuyến nghị: ban hành quy chế đánh giá đúng trình tự, lưu đầy đủ hồ sơ đánh giá, tuân thủ thời hạn báo trước bằng văn bản, tránh biến quyền đơn phương thành sa thải tùy tiện.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: