Điều 64. Đối tượng không được bảo hộ với danh nghĩa kiểu dáng công nghiệp Các đối tượng sau đây không được bảo hộ với danh nghĩa kiểu dáng công nghiệp: 1. Hình dáng bên ngoài của sản phẩm do đặc tính kỹ thuật của sản phẩm bắt buộc phải có; 2. Hình dáng bên ngoài của công trình xây dựng dân dụng hoặc công nghiệp; 3. Hình dáng của sản phẩm không nhìn thấy được trong quá trình sử dụng sản phẩm.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Căn cứ: Điều 64 Luật Sở hữu trí tuệ (văn bản hợp nhất 2026).
Điều 64 quy định ba nhóm đối tượng loại trừ khỏi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp (KDCN). Việc loại trừ xuất phát từ chính bản chất của KDCN theo Điều 4 và điều kiện bảo hộ theo Điều 63: KDCN chỉ bảo vệ hình dáng bên ngoài mang tính sáng tạo, không bảo vệ giải pháp kỹ thuật hay yếu tố không thể nhận biết bằng mắt.
Khoản 1 — Hình dáng do đặc tính kỹ thuật bắt buộc. Hình dáng bên ngoài sản phẩm do đặc tính kỹ thuật của sản phẩm bắt buộc phải có thì không được bảo hộ. Mục đích: tránh biến độc quyền KDCN thành độc quyền kỹ thuật, ngăn chặn việc lạm dụng để kéo dài bảo hộ cho giải pháp kỹ thuật vốn thuộc phạm vi sáng chế. Ví dụ: hình dáng rãnh ren của bu-lông, hình dạng cánh quạt tuabin tối ưu khí động học — thay đổi hình dáng sẽ làm mất chức năng kỹ thuật. Cần phân biệt: nếu còn tồn tại nhiều phương án hình dáng khác nhau cùng đạt hiệu quả kỹ thuật tương đương thì hình dáng không bị coi là "bắt buộc phải có".
Khoản 2 — Hình dáng công trình xây dựng dân dụng hoặc công nghiệp. Loại trừ nhằm phân định ranh giới với quyền tác giả đối với công trình kiến trúc (Điều 14 Luật SHTT) và tránh xung đột với quy hoạch, an toàn xây dựng. Ví dụ: hình khối tổng thể của một tòa nhà, cây cầu, nhà máy không thể đăng ký KDCN; các bộ phận rời, vật dụng trong công trình (tay nắm cửa, đèn, gạch lát có hoa văn) vẫn có thể được bảo hộ nếu đáp ứng Điều 63.
Khoản 3 — Hình dáng không nhìn thấy được trong quá trình sử dụng. KDCN bảo vệ yếu tố tạo ấn tượng thị giác cho người tiêu dùng; bộ phận che khuất khi sử dụng không tạo ấn tượng đó nên không được bảo hộ. Ví dụ: kết cấu bên trong vỏ hộp máy, chi tiết nằm dưới nắp thiết bị. Lưu ý: bộ phận tháo rời, có thể nhìn thấy khi bảo trì hoặc khi thay thế vẫn có thể được xem xét theo Điều 63 nếu đáp ứng điều kiện về tính mới và tính sáng tạo.
Ba khoản của Điều 64 cần được đọc đồng bộ với Điều 63 (điều kiện bảo hộ) và Điều 65 (đối tượng không được bảo hộ là đối tượng đã bộc lộ, trái đạo đức xã hội, trật tự công cộng) để xác định chính xác phạm vi bảo hộ KDCN.
1. Hình dáng do đặc tính kỹ thuật bắt buộc (khoản 1)
Điều kiện loại trừ: hình dáng bên ngoài là hệ quả tất yếu của chức năng kỹ thuật, không thể thay đổi mà vẫn đạt công năng. Mục đích: ngăn độc quyền kiểu dáng biến thành độc quyền giải pháp kỹ thuật — lĩnh vực thuộc sáng chế. Ví dụ: răng của bánh răng, tiết diện đầu mũi vít, hình dáng cánh quạt tuabin tối ưu khí động. Ngược lại, hình dáng chỉ *thuận* cho kỹ thuật nhưng còn phương án thay thế (dạng chai nước, tay cầm) vẫn bảo hộ được. Đây là điều kiện pháp lý khách quan, xét theo giải pháp kỹ thuật chứ không theo ý chí chủ đơn.
2. Hình dáng công trình xây dựng (khoản 2)
Loại trừ hình dáng bên ngoài công trình dân dụng, công nghiệp — cầu, nhà, tháp, nhà máy. Lý do: công trình gắn với quy hoạch, an toàn kết cấu, lợi ích công; bảo hộ kiểu dáng sẽ cản trở xây dựng. Cần phân biệt: bản thân công trình không bảo hộ, nhưng *bộ phận* lắp vào công trình (lan can, cửa, tấm ốp, thiết bị vệ sinh) vẫn có thể là kiểu dáng công nghiệp nếu đáp ứng điều kiện chung.
3. Hình dáng không nhìn thấy trong sử dụng (khoản 3)
Điều kiện: hình dáng phải nhìn thấy được ít nhất tại một thời điểm trong quá trình sử dụng bình thường. Ví dụ: đế giày, mặt trong nắp hộp, chi tiết khuất trong vỏ thiết bị — không bảo hộ. Cơ sở: kiểu dáng bảo vệ yếu tố tạo ấn tượng thị giác cho người tiêu dùng; chi tiết vô hình không tạo ấn tượng, không có giá trị thương mại để độc quyền.
Hệ quả pháp lý: ba khoản là điều kiện loại trừ tuyệt đối, áp dụng độc lập với điều kiện bảo hộ tại Điều 63 (mới, sáng tạo, có khả năng áp dụng công nghiệp). Đơn đăng ký rơi vào Điều 64 bị từ chối cấp văn bằng; văn bằng đã cấp có thể bị hủy theo quy định về hủy hiệu lực.
Thực tiễn áp dụng và lưu ý cho doanh nghiệp
Điều 64 Luật SHTT loại trừ ba nhóm đối tượng khỏi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp. Thực tiễn xét nghiệm cho thấy tranh chấp tập trung chủ yếu vào khoản 1 và khoản 3.
Khoản 1 — hình dáng do đặc tính kỹ thuật bắt buộc. Đây là điểm doanh nghiệp sản xuất hay vấp nhất. Ví dụ: đầu nối ống, bánh răng, chốt khớp — hình dáng phải khớp để lắp ghép, không có phương án thay thế. Cơ quan xử lý thường đặt câu hỏi: có tồn tại hình dáng khác đạt cùng chức năng không? Nếu có, đơn vị đăng ký có thể vượt rào. Nếu không, đơn bị từ chối. Lưu ý: yếu tố kỹ thuật chỉ chiếm một phần sản phẩm thì phần còn lại vẫn có thể được bảo hộ nếu đáp ứng tính mới và sáng tạo.
Khoản 2 — công trình xây dựng dân dụng, công nghiệp. Nhà ở, cầu, nhà xưởng, trụ sở — hình dáng bên ngoài không được bảo hộ danh nghĩa kiểu dáng. Doanh nghiệp thiết kế kiến trúc cần chuyển hướng: bảo hộ các bộ phận rời (lan can, cửa, tấm ốp) như sản phẩm độc lập, hoặc dùng quyền tác giả đối với bản vẽ thiết kế.
Khoản 3 — hình dáng không nhìn thấy trong quá trình sử dụng. Ví dụ: bộ phận bên trong máy giặt, linh kiện khuất trong vỏ thiết bị điện tử, chi tiết lắp trong khoang động cơ. Tiêu chí là "trong quá trình sử dụng bình thường" — bộ phận tháo rời khi bảo trì không tính là nhìn thấy. Doanh nghiệp cần xác định rõ bộ phận nào lộ ra khi người dùng vận hành thông thường; chỉ phần lộ mới có cửa đăng ký.
Lưu ý thực tiễn. Trước khi nộp đơn, doanh nghiệp nên: (i) rà soát xem hình dáng có phương án kỹ thuật thay thế không; (ii) tách sản phẩm phức hợp thành các bộ phận có thể bảo hộ độc lập; (iii) với công trình xây dựng, chuyển sang bảo hộ bộ phận cấu thành hoặc quyền tác giả. Đăng ký sai đối tượng theo Điều 64 dẫn tới từ chối đơn, mất phí, mất thời gian — thậm chí bằng độc quyền bị hủy nếu được cấp do sơ suất thẩm định.
Kết luận. Điều 64 Luật Sở hữu trí tuệ đặt ba giới hạn loại trừ đối với kiểu dáng công nghiệp: hình dáng do đặc tính kỹ thuật bắt buộc (khoản 1), hình dáng công trình xây dựng dân dụng, công nghiệp (khoản 2), và hình dáng bộ phận không nhìn thấy trong quá trình sử dụng (khoản 3). Ba quy định này đều hướng tới cùng mục tiêu: không độc quyền hóa những giải pháp kỹ thuật tất yếu, không mở rộng bảo hộ sang lĩnh vực mà pháp luật chuyên ngành khác điều chỉnh, và bảo đảm kiểu dáng được bảo hộ thực sự có khả năng tạo ấn tượng thị giác cho người tiêu dùng.
Thực tiễn cho thấy ranh giới áp dụng các khoản còn nhiều tranh cãi. Ví dụ, một chiếc ghế có phần tựa lưng cong theo yêu cầu công thái học: nếu độ cong là hệ quả tất yếu của chức năng thì bị loại theo khoản 1; nhưng nếu tồn tại nhiều phương án hình dáng khác cùng đạt hiệu quả kỹ thuật, hình dáng đó vẫn có thể được bảo hộ. Tương tự, với khoản 3, bộ phận bên trong máy móc không nhìn thấy khi lắp ráp hoàn chỉnh thường bị từ chối, trừ khi bộ phận đó có thể tách rời và tự nó là đối tượng sử dụng độc lập.
Kiến nghị. Thứ nhất, cơ quan đăng ký cần cụ thể hóa tiêu chí xác định "đặc tính kỹ thuật bắt buộc" theo hướng chỉ loại trừ khi hình dáng là phương án duy nhất hoặc tối ưu bắt buộc, tránh loại trừ quá rộng. Thứ hai, bổ sung hướng dẫn về khoản 3 đối với kiểu dáng bộ phận (partial design), làm rõ tiêu chí "nhìn thấy được trong quá trình sử dụng bình thường". Thứ ba, tăng cường đối chiếu với pháp luật xây dựng để xác định phạm vi khoản 2, tránh chồng lấn giữa bảo hộ kiểu dáng và quy hoạch, thiết kế công trình. Các kiến nghị này góp phần bảo đảm Điều 64 được áp dụng thống nhất, minh bạch, cân bằng giữa bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích cạnh tranh lành mạnh.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm: